رسالهی حاضر، حاصل پژوهش‌های نگارنده در دوره‌ی کارشناسی ارشد رشته‌ی مهندسی منابع طبیعی گرایش جنگلداری است که در اردیبهشت ماه سال 1392 در دانشکده‌ی کشاورزی دانشگاه یاسوج به راهنمایی جناب آقاي دكتر سهراب الوانی نژاد و مشاوره‌ی آقایان دكتر علیرضا صالحی و دکتر پیام فیاض از آن دفاع شده است و کلیه‌ی حقوق مادی و معنوی آن متعلق به دانشگاه یاسوج است.
دانشکدهی کشاورزی
گروه جنگلداری

پایاننامهی کارشناسی ارشد رشتهی مهندسی منابع طبیعی جنگلداری
بررسی ساختار جنگل و خاک در دو تودهی تخريب شده و كمتر تخريب شدهی بلوط ایرانی در جنگلهای زاگرس جنوبی، (جنگلهای حوزهي یاسوج)
استاد راهنما:
دکتر سهراب الوانی نژاد
اساتید مشاور:
دکتر علیرضا صالحی
دکتر پیام فیاض

پژوهشگر:
احسان حسینیان

اردیبهشت ماه 1392
دانشگاه یاسوج
بررسی ساختار جنگل و خاک در دو تودهی تخريب شده و كمتر تخريب شدهی بلوط ایرانی در جنگلهای زاگرس جنوبی، (جنگلهای حوزهي یاسوج)
بهوسيلهي:
احسان حسینیان
پاياننامه
ارائه شده به تحصيلات تکميلي دانشگاه به عنوان بخشي از فعاليتهاي تحصيلي لازم براي اخذ درجه کارشناسي ارشد
در رشتهي:
مهندسی منابع طبیعی-جنگلداری
در تاريخ 30/02/1392 توسط هيات داوران زير بررسي و با درجه عالی به تصويب نهايي رسيد.
1- استاد راهنما : دکترسهراب الوانینژاد با مرتبهي علمي استاديارامضاء
٢- استاد مشاور: دكتر علیرضا صالحی با مرتبهي علمي استاديارامضاء
3- استاد مشاور: پیام فیاض با مرتبهي علمي استاديار امضاء
4- استاد داور : دكتر رقیه ذوالفقاری با مرتبهي علمي استاديارامضاء
5- نام و نام خانوادگي نماينده تحصيلات تكميلي دانشگاه: دکتر علیرضا منفرد با مرتبهي علمي استاديار امضاء
اردیبهشت ماه 1392
تقديم به
پدر بزرگوار و مادر مهربانم،
اين پاياننامه اثري است کوچک، خيلي کوچک و شايد هيچ!
اما به پاسداشت ذره‌اي از الطاف خداوند و عشق شما، بر خود واجب ميدانم که به محضرتان تقديم نمايم؛
شما دو فرشتهاي که از خواستههايتان گذشتيد، سختيها را به جان خريديد و خود را سپر بلاي مشکلات و ناملايمات کرديد تا من به جايگاهي که اکنون در آن ايستادهام برسم؛
به ياد ميآورم چشمانتان را که هميشه نگرانم بوديد؛
به ياد ميآورم نوازش دستانتان را که دردهاي مرا تسکين ميداد؛
به پاس عاطفه سرشار و گرماي اميد بخش وجودتان که بهترين پشتيبان است.
و تقديم به:
شريک زندگي و همسر عزيزم،
به پاس محبتهاي بيدريغش که هرگز پاياني ندارد؛
دريای بیکران فداکاری و عشق، که نگاهش شادی بخش و صفایش مایه آرامش من است؛
به پاس قدرداني از قلبي آکنده از عشق و معرفت که محيطي سرشار از سلامت و امنيت براي من فراهم آورده است؛
همدلي که تلاش راستين را مي شناسد و عطر رويايي آن را استشمام ميکند و مرا در راه رسيدن به اهداف عالي ياري ميرساند.
سپاسگزاري
“نخستين سپاس به پيشگاه حضرت دوست که هر چه هست از اوست”
خداي مهربان را شاکرم که فرصت کسب علم و دانش را به من بخشيد تا بتوانم يکي ديگر از مقاطع تحصيلي خود را پشت سر گذارم و مرا نيرو بخشيد تا نگارش پاياننامه پيشرو را به اتمام برسانم.
از زحمات برادران و مادر عزيزم که با حمايت و شکيباييشان، لحظهاي از راهنمايي، پشتيباني و تشويق من دريغ نکردند، تا بتوانم در طريق علم و معرفت قدم بردارم، ممنون و سپاسگزارم.
بر خود لازم ميدانم از زحمات بي دريغ همسر فرهيخته‌ام که در تمامي مراحل انجام اين تحقيق به اينجانب کمک نمودهاند و در اين مدت با فراهم کردن آرامش فکري و آسايش روحي، بسياري از دشواريهاي را بر من آسان نمودند، صميمانه و با تمام وجود متشکرم واز خانواده گرانقدر ايشان کمال تقدير را دارم.
از خواهران عزيزم ممنونم، آنان که نفس خيرشان و دعاي روح پرورشان بدرقه ي راهم بود.چگونه سپاس گويم مهرباني و لطف شما را كه سرشار از عشق و يقين است.
اساتيد راهنما و مشاور، چگونه سپاس گويم تأثير علم آموزي شما را كه چراغ روشن هدايت را بر كلبه ي محقر وجودم فروزان ساخته است. آري در مقابل اين همه عظمت و شكوه شما مرا نه توان سپاس است و نه كلام وصف. از استاد راهنماي عزيز و ارجمند، آقايدکتر الوانینژاد که همواره با راهنماييهاي ارزنده، انجام مراحل مختلف اين پژوهش را تسهيل نمودند سپاسگزارم و از اساتید مشاور و گرامي آقایاندکتر علیرضا صالحی و دکتر پیام فیاضكه هميشه دلسوزانه پشتيبان اينجانب بودهاند، كمال تشكر را دارم. تمام روزهايي را که تحت راهنمايي، مشاوره و نظارت ايشان مشغول بهکار بودم، سرشار از آموختن توأم با علم و اخلاق بود. سپاسگزاري خود را از داور محترم اين پايان نامه و استاد ارجمندم سرکار خانم دکتر رقیه ذوالفقاری بهخاطر تمامي همراهيها و همياريهایش ابراز ميدارم.
همچنين بر خود لازم ميدانم از آقاي دکتر جواد رحیمیان کارشناس محترم اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کهگیلویه و بویراحمد که در مراحل مختلف اين پژوهش ياريگر اينجانب بودند، سپاسگزاري نموده و پيروزي ايشان را در تمامي مراحل زندگي آرزومندم. همچنين از خانمها، مهندس کرمي، حاجیزاده و مولوی مسئول آزمايشگاه مرکزي، ژنتيک و خاکشناسی و اعضاء محترم هيئت علمي گروه جنگلداری که همواره لطفشان شامل حال بنده بود قدرداني مي‎نمايم. ياد و خاطره همکلاسيهاي عزيز و گراميام را در مقطع کارشناسي ارشد را گرامي ميدارم و از زحمات تک‎تک اين عزيزان تشکر و قدرداني مي‎نمايم. از کارشناس محترم تحصیلات تکمیلی دانشکده بخاطر تمامي زحماتی که در طي اين دوره تحصيلي داشتهاند کمال قدرداني را دارم و برايشان در تمامي مراحل زندگي آرزوي خوشبختي و سعادت مي‎نمايم.
خاطرات خوش لحظات بهيادماندني معاشرت با همه اين بزرگواران را هميشه و همه جا در ذهن مي‎پرورانم و از درگاه ايزدمنان آرزوي سلامتي و توفيق روزافزون برايشان خواستارم.
– الها به من کمک کن تا بتوانم اداي دين کنم و به خواستهي آنان جامهي عمل بپوشانم.
– پروردگارا حسن عاقبت، سلامت و سعادت را براي آنان مقدرنما.
– خدايا توفيق خدمتي سرشار از شور و نشاط و همراه و همسو با علم و دانش و پژوهش جهت رشد و شکوفايي ايران کهنسال عنايت بفرما.
بررسی ساختار جنگل و خاک در دو تودهی تخريب شده و كمتر تخريب شده بلوط ایرانی در جنگلهای زاگرس جنوبی، (جنگلهای حوزهي یاسوج)
چک‍يده
مطالعه حاضر با هدف بررسی ساختار جنگلشناسی و خاک در دو تودهی طبیعی بلوط ایرانی با شدت دستخوردگی و تخریب متفاوت صورت گرفته است. برای رسیدن به این هدف ابتدا پس از جنگلگردشی در جنگلهای حوزهی شهرستان بویراحمد، دو تودهی جنگلی با وضعیت تخريبيافتگی متفاوت، تودهی با درجهی تخریب بیشتر (رویشگاه مختار) و تودهی كمترتخريبشده (رویشگاه سرآبتاوه) در مجاورت هم به فاصلهی تقریبی 10 کیلومتر انتخاب شدند. نمونهبرداری در دو تودهی مورد بررسی به روش تصادفیسیستماتیک با استفاده از شبکه آماربرداری 250×150 متر صورت گرفت. تعداد 47 قطعهنمونه با مساحت 1000 مترمربع در رویشگاه مختار، و در رویشگاه سرآبتاوه 52 قطعه نمونه برداشت شد. در قطعه نمونههای اصلی پارامترهای جنگلشناسی شامل نام و تعداد گونههاي درختي و درختچهاي، ارتفاع کل، ارتفاع تنه، ارتفاع تاج، قطر برابر سینه، قطر در ارتفاع 50 سانتیمتری از سطح زمین، قطر بزرگ و کوچک تاج اندازهگیری شد. جهت بررسی زادآوری گونههای درختی و درختچهای در مرکز هر قطعه نمونهی اصلی از یک میکروپلات 200 مترمربعی (به شعاع 8 متر) استفاده شد. به منظور مقایسهی خصوصیات فیزیکوشیمیایی خاک در دو تودهی مورد مطالعه، در هر یک از آنها بطور تصادفی تعداد 10 نمونه خاک از عمق 0 تا 20 سانتیمتری برداشت گردید. نتایج آنالیز واریانس نشان داد از لحاظ خصوصیات جنگلشناسی تعداد پایه، تعداد جستگروه، تعداد کل جست، ارتفاعکل، ارتفاع تنه، ارتفاع تاج، آشکوببندی، مساحت تاج و درصد تاجپوشش بین دو منطقهی مورد مطالعه تفاوت معنیداری وجود دارد. نتایج مقایسه میانگینها نشان داد که میانگین ارتفاع کل، ارتفاع تاج و آشکوب بندی در رویشگاه سرآبتاوه بیشتر از رویشگاه مختار بود، اما میانگین پارامترهای تعداد پایه، تعداد جست گروه، تعداد جست، ارتفاع تنه، مساحت تاج و درصد تاج در رویشگاه مختار بیشتر بود. نتایج آنالیز همبستگیها نشان داد در رویشگاه سرآبتاوه بین ارتفاع از سطح دریا و تعداد جست همبستگی منفی و معنی دار وجود داشت. در رویشگاه مختار بین ارتفاع از سطح دریا با پارامترهای درصد پوشش علفی، قطر برابر سینه، قطر در ارتفاع 5/0 متر، سطح مقطع برابر سینه، مساحت تاج و درصد تاج پوشش همبستگی مثبت و معنی دار و با تعداد پایه و تعداد جست گروه و تعداد جست همبستگی منفی و معنی دار وجود داشت. در رویشگاه مختار بین شیب با درصد پوشش علفی، ارتفاع کل، ارتفاع تنه و ارتفاع تاج درخت همبستگی منفی و معنی دار وجود داشت. نمودار توزیع تعداد درختان بلوط ایرانی در طبقات قطری در هر دو توده به صورت چوله به راست و حالت کمشونده دارد که نشان دهنده تودههای ناهمسال و نامنظم است. نتایج آنالیز واریانس فاکتورهای خاکی در دو رویشگاه نشان داد از لحاظ فاکتورهای pH، ماسه، مقدار ماده آلی، سیلت درشت و سیلت ریز بین دو رویشگاه اختلاف معنیداری وجود دارد به طوری که مقدار pHو ماسه در رویشگاه مختار و مقدار مقدار ماده آلی، سیلت درشت و سیلت ریز در رویشگاه سرآبتاوه بیشتر بود. نتایج بررسی تنوع زیستی نشان داد از لحاظ کلیهی شاخصهای غنا، تنوع و یکنواختی بین دو توده اختلاف معنیداری وجود دارد که به استثناء شاخص سیمپسون، سایر شاخصها در رویشگاه سرآبتاوه بالاتر بود. نتایج زادآوری نیز نشان داد که در رویشگاه سرآبتاوه برای 11 گونهی درختی و درختچهای و در رویشگاه مختار برای 7 گونهی درختی و درختچهای زادآوری در میکروپلاتها مشاهده گردید. طبق نتایج بدست آمده در سرآبتاوه، 72/35 درصد نهالها دانهزاد و 28/64 درصد آنها شاخهزاد بودند، اما در رویشگاه مختار 58/5 درصد نهال به صورت دانهزاد و 42/92 درصد نهالها شاخهزاد بودند. در منطقه کمترتخریبشده سرآبتاوه، صفات رویشی مساحت تاج، تعداد جست، تعداد جستگروه و تعداد پایه همبستگی مثبت و معنیداری با تعداد زادآوری بلوط داشتند. اما در منطقه مختار، سطح مقطع برابر سینه و مساحت تاج همبستگی منفی با تعداد زادآوری داشتند. بهطور کلی نتایج زادآوری نشان داد که در هر دو رویشگاه مورد بررسی وضعیت زادآوری بسیار ضعیف و نگران کننده است. نتایج آنالیز واریانس و مقایسهی میانگین عوامل غیر زنده در دو تودهی مورد مطالعه نشان داد که از لحاظ عوامل تخریب چرای دام، شاخهزنی و بهرهبرداری غیرمجاز تفاوت معنیداری بین دو رویشگاه وجود دارد بهطوری که میانگین حضور این عوامل در رویشگاه مختار بیشتر از رویشگاه سرآبتاوه بود. همچنین نتایج آنالیز تجزیه به مولفههای اصلی نشان داد که بر اساس پارامترهای رویشی گونههای موجود دو رویشگاه مورد مطالعه قابل تفکیک نبوده و درصد ضریب کاپا پایین بدست آمد. نتایج کلی این تحقیق نشان میدهد که در رویشگاه سرآبتاوه که از سال 1382 تحت طرح صیانت جنگلها به صورت قرق درآمده است، از لحاظ اکثرشاخصهای تنوع زیستی و زادآوری وضعیت بهتری را نسبت به رویشگاه مختار نشان میدهد. با توجه به تفاوت ساختار افقی و عمودی در دو توده مورد بررسی میتوان نتیجه گیری کرد که مسلما ساختار افقی و عمودی جنگل طی 10 سال قرق جنگل تغییر محسوسی نمیکند و این تفاوت در ساختار افقی و عمودی دو توده مورد بررسی به تفاوتهای طولانی مدت در دو توده برمیگردد، که این تفاوتها ممکن است تفاوتهای رویشگاهی و یا دخالتهای انسانی باشند.
واژههای کلیدی: ساختار جنگل، خاک، تودهی تخریبشده، تودهی کمترتخریبشده، بلوط ایرانی، یاسوج
فهرست مطالب
عنوان . صفحه
فصل اول- مقدمه و کلیات1
1-1- مقدمه1
1-2- کلیات6
1-2-1- ساختار6
1-2-2- ویژگیهای ساختاری7
1-2-3- ویژگیهای عمومی بلوط ایرانی8
1-2-3-1- گسترشگاه گونه بلوط ایرانی8
1-2-3-2- ویژگیهای اکولوژیک بلوط ایرانی9
1-2-3-3- ويژگیهای جنگلشناسی بلوط ایرانی9
1-2-4- مصارف و کاربردهای بلوط ایرانی:11
1-2-5- عوامل تخریب در جنگلهای زاگرس12
1-2-6- خاک12
1-2-6-1- خصوصیات فیزیکی خاک13
1-2-6-2- خصوصیات شیمیایی خاک14
1-2-6-2-1- pH14
1-2-6-2-2- پتاسیم15
1-2-6-2-3- سديم خاک15
1-2-6-2-4-EC15
1-2-6-2-5- آهک16
1-2-6-2-6- ماده آلی16
1-2-6-2-6- فسفر16
1-2-7- تنوع زیستی17
1-2-7-1- شاخصهای تنوع زیستی18
1-2-7-2- شاخص‌ها و نمايه‌هاي رياضي براي اندازه‌گيري تنوع18
1-2-7-2-1- شاخص‌هاي تنوع گونه‌اي18
1-2-7-2-2- شاخص‌هاي غناي گونه‌اي19
1-2-7-2-3- شاخص يكنواختي19
فصل دوم- سابقه تحقیق21
2-1- مطالعات انجام شده در زمینهی ساختار جنگل21
2-2- مطالعات انجام شده در زمینهی خاک جنگل26
2-3- مطالعات انجام شده در زمینهی تنوع زیستی و زادآوری29
فصل سوم- مواد و روشها33
3- 1- منطقه مورد مطالعه33
3-1-1- اطلاعات هواشناسی34
3-1-2- اطلاعات زمين شناسي35
3-2- روش انجام کار37
3-2-1- روش نمونهبرداری37
3-2-2- روش محاسبه پارامترهای جنگلشناسی37
3-2-3- روش مطالعه تنوع زیستی39
3-2-4- محاسبهی شاخص ارزش اهمیت (IVI)40
3-2-5- روش نمونهبرداری خاک41
3-2-6- روش آزمايشگاهي خصوصیات شيميايي و فيزيکي خاک41
3-2-6-1- اندازهگيريpH خاک41
3-2-6-2- اندازه‌گيري هدايت الکتريکيEC خاک42
3-2-6-3- اندازه‌گيري پتاسيم قابل جذب42
3-2-6-4- اندازه گيري کربن آلي (مواد آلي خاک)42
3-2-6-5- اندازه‌گيري ميزان آهک خاک (درصد کربنات کلسيم تبادلی خاک)43
3-2-6-6- اندازه‌گيري سديم خاک44
3-2-6-7- تعيين بافت خاک به روش هيدرومتری44
3-2-6-8- اندازه‌گيري فسفر قابل جذب خاک45
3- 3- روش تجزیه و تحلیل دادهها46
3- 3- 1- آنالیز آماری46
3-3-2- آنالیز پارامترهای ساختار جنگل47
3-3-3- آنالیز خاک47
3-3-4- آنالیز دادههای تنوع زیستی48
3-3-5- آنالیز دادههای زادآوری48
فصل چهارم- نتایج49
4-1- بررسی ساختار جنگل50
4-1-1- نتایج بررسی ساختار افقی جنگل59
4-1-1-نتایج پراکنش درختان در طبقات قطری61
4-1-2- ساختار عمودی توده:63
4-2- نتایج بررسی خاک70
4-3- نتايج بررسی تنوع زيستي75
4-4- نتايج زادآوري گونه‌هاي درختي و درختچه‌اي80
4-5- نتایج عوامل غیر زنده (عوامل تخریب)84
4-6- نتایج عوامل رویشی85
فصل پنجم: بحث و نتیجهگیری92
5-1- ساختار92
5-1-1- ساختار افقی92
5-1-2- ساختار عمودی94
5-2- بررسی خاک96
5-3- بررسی تنوع زیستی98
5-4- زادآوری102
5-5- نتیجهگیری کلی106
پیشنهادات109
منابع مورد استفاده110
فهرست جدولها
عنوان . صفحه
جدول 1-1- گونههای همراه بلوط ایرانی…………………………………………………………………………………………………. 11
جدول 3-1- موقعیت جغرافیایی استان کهگیلویه و بویراحمد و شرایط اقلیمی محدوده مورد مطالعه……………………. 35
جدول 3-2- فرمولهای مربوط به شاخصهای تنوع زیستی ……………………………………………………………………….. 39
جدول 3-3- طبقهبندی عوامل محیطی…………………………………………………………………………………………………… 40
جدول 3-4- فرمولهای مورد استفاده برای تعیین شاخص ارزش اهمیت……………………………………………………….. 41
جدول 4-1- گونههای درختی و درختچهای موجود در دو رویشگاه تخریبشده و کمترتخریبشده……………………… 49
جدول 4-2- مقایسه میانگین از لحاظ تراکم و صفات رویشی درختان بلوط ایرانی در دو رویشگاه مورد مطالعه………. 50
جدول4-3- مقایسهی میانگین برخی از مؤلفههای ساختاری دو رویشگاه سرآبتاوه و مختار………………………………… 51
جدول 4-4- همبستگی اسپیرمن بین پارامترهای رویشی درختان بلوط ایرانی در رویشگاه سرآبتاوه ……………………. 52
جدول 4-5- مقایسه همبستگی اسپیرمن بین پارامترهای رویشی درختان بلوط ایرانی در رویشگاه مختار …………….. 53
جدول 4-6- همبستگی بین پارامترهای رویشی درختان با عوامل محیطی در دو رویشگاه سرآبتاوه و مختار…………….54
جدول4-7- آنالیز واریانس پارامترهای رویشی بلوط ایرانی با عوامل فیزیوگرافی در رویشگاه سرآبتاوه ………………….. 55
جدول4-8- آنالیز واریانس پارامترهای رویشی بلوط ایرانی در عوامل فیزیوگرافی در رویشگاه مختار……………………… 56
جدول4-9- آنالیز واریانس ناپارامتریک پارامترهای رویشی در ارتباط با عوامل فیزیوگرافی در منطقهی سرآبتاوه ……. 56
جدول 4-10- آنالیز واریانس ناپارامتریک پارامترهای رویشی در ارتباط با عوامل فیزیوگرافی در منطقهی مختار ……..57
جدول 4-11- مقایسه میانگین دانکن بین پارامترهای رویشی در عوامل فیزیوگرافی در رویشگاه سرآبتاوه ……………. 57
جدول 4-12- مقایسه میانگین دانکن بین پارامترهای رویشی در عوامل فیزیوگرافی مختلف در رویشگاه مختار …….. 58
جدول4-13- فراوانی تعداد پایههای مربوط به هر گونه درختی در دو رویشگاه جنگلی …………………………………….. 59
جدول 4-14- فراوانی پایههای دانهزاد مربوط به هر گونه درختی و درختچهای در دو رویشگاه مورد مطالعه………….. 60
جدول 4-15- فراوانی پایههای شاخهزاد (جستگروه) مربوط به هر گونه درختی و درختچهای دو رویشگاه مورد مطالعه………………………………………………………………………………………………………………………………………………. 60
جدول 4-16- فراوانی تعداد جست مربوط به هر گونه درختی در رویشگاه …………………………………………………….. 61
جدول 4-17- فراوانی تعداد متوسط جست در جستگروه مربوط به هر گونه درختی و درختچهای در رویشگاه……… 61
جدول 4-18- پراکنش میانگین تعداد پایههای بلوط در هکتار در طبقات قطری 5 سانتیمتری …………………………. 61
جدول 4-19- متوسط قطر برابر سینه (سانتیمتر)، سطح مقطع برابر سینه (سانتیمتر مربع) برای بلوط ایرانی در هر توده در پلات…………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 63
جدول 4-20- میانگین ارتفاع کل درختان در رویشگاه به تفکیک گونه………………………………………………………….. 63
جدول 4-21- پراکنش فراوانی در هکتار در طبقات ارتفاع درختان بلوط ایرانی……………………………………………….. 64
جدول 4-22- پراکنش سطح مقطع برابر سینه در هکتار(مترمربع) با طبقات ارتفاع درختان بلوط ایرانی………………. 67
جدول 4-23- میانگین درصد تاجپوشش درختان در هکتار به تفکیک گونه………………………………………………………67
جدول 4-24- پراکنش تعداد در طبقههای قطر تاج گونههای بلوط ایرانی، کیکم و زالزالک در دو رویشگاه………………68
جدول 4-25- نتايج مقایسهی میانگین (T-test) خصوصیات فیزیکی شیمیایی خاک در دو رویشگاه مورد مطالعه… 70
جدول 4-26- نتایج آنالیز واریانس بین تغیرهای فیزیکوشیمیایی خاک با تحت تأثیر سطح دریا به تفکیک رویشگاه. 71
جدول 4-27- نتایج مقایسه میانگین دانکن ویژگیهای فیزیکوشیمیایی خاک در ارتفاعات مختلف ارتفاع از سطح دریا در رویشگاه سرآبتاوه…………………………………………………………………………………………………………………………………. 71
جدول 4-28- نتایج مقایسه میانگین دانکن ویژگیهای فیزیکوشیمیایی خاکدر ارتفاعات مختلف ارتفاع از سطح دریا در رویشگاه مختار……………………………………………………………………………………………………………………………………. 72
جدول 4-29- نتایج همبستگی پیرسون بین عوامل خاکی و ارتفاع از سطح دریا………………………………………………. 72
جدول 4-30- نتایج همبستگی پیرسون بین عوامل خاکی با همدیگر در رویشگاه سرآبتاوه………………………………… 73
جدول 4-31- نتایج همبستگی پیرسون بین عوامل خاکی با همدیگر در رویشگاه مختار……………………………………. 73
جدول 4-32- نتایج همبستگی پیرسون بین پارامترهای رویشی با عوامل خاکی در رویشگاه سرآبتاوه………………….. 74
جدول 4-33- نتایج همبستگی پیرسون بین پارامترهای رویشی با عوامل خاکی در رویشگاه مختار …………………….. 75
جدول 4-34- نتايج مقایسه میانگین در دورویشگاه سرآبتاوه و مختار از لحاظ شاخصهای تنوع زیستی……………….. 76
جدول 4-35- نتایج آنالیز واریانس بین شاخصهای تنوع زیستی در ارتباط با عوامل فیزیوگرافی در رویشگاه سرآبتاوه…………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 77
جدول 4-36- نتایج آنالیز واریانس بین شاخصهای تنوع زیستی در ارتباط با عوامل فیزیوگرافی در رویشگاه مختار……………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 78
جدول 4-37- نتایج مقایسه میانگین دانکن بین شاخصهای تنوع زیستی با فاکتورهای محیطی در رویشگاه سرآبتاوه…………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 78
جدول 4-38- نتایج مقایسه میانگین دانکن بین شاخصهای تنوع زیستی با فاکتورهای محیطی در رویشگاه مختار……………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 79
جدول 4-39- نتایج همبستگی اسپیرمن بین شاخصهای تنوع زیستی با عوامل محیطی در دو رویشگاه سرآبتاوه و مختار……………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 80
جدول 4-40- رتبهبندی گونههای درختی بر اساس شاخص ارزش اهمیت (IVI)……………………………………………… 80
جدول 4-41- تعداد زادآوری در هر رویشگاه به تفکیک گونه……………………………………………………………………….. 81
جدول 4-42- میانگین ارتفاع نهال در هر رویشگاه به تفکیک گونه……………………………………………………………….. 81
جدول 4-43- نتايج مقایسه میانگین مربوط به زادآوری بلوط ایرانی بین دو رویشگاه………………………………………… 82
جدول 4-44- نتایج آنالیز واریانس بین پارامترهای زادآوری بلوط ایرانی با عوامل فیزیوگرافی در رویشگاه سرآبتاوه…………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 82
جدول 4-45- نتایج آنالیز واریانس بین پارامترهای زادآوری بلوط ایرانی با عوامل فیزیوگرافی در رویشگاه مختار……. 82
جدول 4-46- نتایج همبستگی اسپیرمن بین پارامترهای رویشی درختان بلوط ایرانی با تعداد زادآوری………………… 83
جدول 4-47- نتایج همبستگی اسپیرمن بین پارامترهای زادآوری بلوط ایرانی با عوامل محیطی در دو رویشگاه …………………………………………………………………………………………………………………………………………………………83
جدول 4-48- جدول طبقه‌بندی پلات‌ها در دو منطقهی سرآبتاوه و مختار بر اساس مدل رگرسیون لجستیک با استفاده از عوامل غیرزنده…………………………………………………………………………………………………………………………………. 85
جدول 4-49- طبقه‌بندی پلات‌ها در دو منطقة سرآبتاوه و مختار بر اساس مدل رگرسیون لجستیک با استفاده از عوامل رویشی………………………………………………………………………………………………………………………………………………. 89
جدول 4-50- ارزش ویژه توجیه شده توسط هر یک از محورهای صفات رویشی……………………………………………… 90
جدول 4-51- نتایج طبقهبندی پلاتها در دو منطقهی مورد مطالعه بر اساس آنالیز تابع تشخیص با استفاده از عوامل رویشی………………………………………………………………………………………………………………………………………………. 91
جدول 4-52- ضرائب تابع تشخیص بر اساس مولفه های انالیز تجزیه به مولفه های اصلی………………………………….. 91
جدول 5-1- تقسیمبندی دفتر فنی سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور برای مقایسه بررسیهای کمی تجدید حیات……………………………………………………………………………………………………………………………………………….103
فهرست شکلها
عنوان صفحه
شکل 3-1- موقعیت منطقه مورد مطالعه در کشور و در استان در استان کهگیلویه و بویراحمد…………………………… 34
شکل 3-2- نمودار آمبروترمیک منطقه مورد مطالعه …………………………………………………………………………………. 35
شکل 4-1- نمودار میانگین تعداد پایههای شمارش شده در هکتار در هر رویشگاه ………………………………………… 60
شکل 4-2- نمودار پراکنش تعداد در هکتار بلوط ایرانی در طبقات قطری 5 سانیمتری مربوط به منطقه جنگلی سرآبتاوه…………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 62
شکل 4-3- نمودار پراکنش تعداد پایههای باوط در هکتار طبقات قطری 5 سانیمتری مربوط به منطقه جنگلی مختار……………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 62
شکل 4-4- نمودار پراکنش درختان بلوط ایرانی در طبقات ارتفاعی………………………………………………………………. 64
شکل 4-5- نمودار رابطهی بین قطر برابر سینه (سانتیمتر) و ارتفاع (متر) درختان بلوط ایرانی در رویشگاه سرآبتاوه… …………………………………………………………………………………………………………………………………………………………65
شکل 4-6- نمودار رابطهی بین قطر برابر سینه (سانتیمتر) و ارتفاع (متر) درختان بلوط ایرانی در رویشگاه مختار……………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 65
شکل 4-7- نمودار رابطه بین قطر برابر سینه (سانتیمتر) و مساحت تاج (متر مربع) درختان بلوط ایرانی در رویشگاه سرآبتاو……………………………………………………………………………………………………………………………………………… 66
شکل 4-8- نمودار رابطه بین قطر برابر سینه (سانتیمتر) و مساحت تاج (متر مربع) درختان بلوط ایرانی در رویشگاه مختار……………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 66
شکل 4-9- نمودار پراکنش سطح مقطع برابر سینه (مترمربع در هکتار) با طبقات ارتفاع درختان بلوط ایرانی………………………………………………………………………………………………………………………………………………… 67
شکل 4-10- پراکنش تعداد در طبقههای قطر تاج بلوط ایرانی، کیکم و زالزالک ……………………………………………… 69
شکل 4-11- نمودار میانگین شاخصهای تنوع زیستی به تفکیک رویشگاه ……………………………………………………. 76
شکل 4-12- میانگین حضور عوامل غیرزنده (عوامل تخریب) در دو تودهی مورد مطالعه……………………………………. 84
شکل 4-13- میانگین حضور عوامل رویشی تراکم پایه در دو تودهی مورد مطالعه…………………………………………….. 86
شکل 4-14- میانگین حضور عوامل رویشی ارتفاع در دو تودهی مورد مطالعه………………………………………………….. 87
شکل 4-15- میانگین حضور عوامل رویشی قطر در دو تودهی مورد مطالعه …………………………………………………… 87
شکل 4-16- میانگین حضور عوامل رویشی سطح مقطع برابر سینه در دو تودهی مورد مطالعه ………………………….. 88
فصل اول
مقدمه و کلیات
1-1- مقدمه
جنگل‌ها به عنوان یکی از غنیترین عرصههای طبیعی، دربردارندهي حدود 65 درصد گونههای خشکیزی هستند (پیله ور و همکاران، 1389) و بیشترین تنوع گونهای را برای گروههای تاکزونومیک متعددی مانند پرندگان، بیمهرگان و میکروبها فراهم میکنند (ليندن ماير1 و همكاران، 2006). در حال حاضر 46 درصد از جنگلهای دنیا به کاربریهاي ديگر تبدیل شدهاند، فقط 22 درصد از جنگلهای اولیه یا 40 درصد از جنگلهای باقیمانده در سطح دنیا به صورت دستنخورده باقی ماندهاند (برايانت2 و همكاران، 1997). حفاظت از این گنجینهی ارزشمند با توجه به تنگناهای اجرایی و محدودیت امکانات نیازمند برنامهریزی براساس اولویت حفاظتی پوششهای گیاهی مختلف میباشد. ايران با دارا بودن مساحتي بالغ بر12 ميليون هكتار جنگل، يكي از كشورهاي فقير از لحاظ پوشش جنگلي است كه سهم زاگرس از اين منابع جنگلي حدود 5 ميليون هكتار ميباشد كه بيش از 40 درصد جنگلهاي كشور را به خود اختصاص داده است (صالحی3، 2009).
جنگلهاي زاگرس از آذربايجان غربی (شهرستان پيرانشهر) تا فارس (حوالی فيروزآباد) در نواری به پهنای 7 درجة عرض جغرافيايي و 5/7 درجة طول جغرافيايي، با قدمتی 5 هزار ساله استقرار يافتهاند (یوسفی و همکاران، 1381). جنگلهايي که گسترة آن 10 استان کشور را در امتداد رشتهکوههای زاگرس (جهت شمال غرب به جنوب شرق) با طول متوسط 1300 كيلومتر و عرض متوسط 200 كيلومتر درنورديده است.
جنگلهای زاگرس در استانهای آذربايجان غربي، كردستان، كرمانشاه، لرستان، ايلام، فارس، خوزستان، اصفهان، چهارمحال بختياري و كهگيلويه و بويراحمد پراکنده شدهاند که در اين ميان، کمترين سهم از پوشش جنگلی زاگرس با 5/4 درصد، متعلق به استانهای خوزستان و آذربايجان غربي بوده (يعنی تنها 5/4 درصد از مساحت استانهای مزبور را جنگل پوشانده است) و بالاترين سهم آن به استان كهگيلويه و بويراحمد (57 درصد) تعلق دارد (فتاحي، 1373).
جنگلهای زاگرس از دیرباز در معرض آسیبهای فراوان بودهاند. آسیبهایی که موجب محو جنگل در قسمتهایی از آن و باعث سیر قهقرایی در قسمتهای دیگر گردیده است. فضای بازی که هم اکنون در این جنگلها مشاهده میشود تنها منبعث از خشکی نیست و آسیبهای وارده به این جنگلها در طول قرنهای متمادی نیز سهمی در این تنکی جنگلها دارد.
جنگلهای زاگرس از نظر حفاظت آب و خاك، تنوّع زيستي و ارزشهای پناهگاهی از اهميت انکار نشدنی برخوردار هستند. وجود گونههای متنوع گیاهی و جانوری، این منطقه را از سایر مناطق متمایز ساخته و توجه اکثر محققین علوم زیستی را به خود معطوف داشته است. شاخص تنوع گونهاي، از شاخصهاي مهم تنوعزيستي است كه در ارزيابي زيستگاهها از آن استفاده ميشود و مقدار آن به ثبات محيطزيست آن بستگي دارد. از آنجا كه اين ثبات در اجتماعات و اكوسيستمهاي مختلف متفاوت است، وضعيت تنوع گونهاي نيز در اين مناطق دستخوش تغييرات محيطي ميشود. بههمين دليل محاسبةتنوع گونهاي اهميت زيادي در ارزيابي عملكرد و دخالت انسان در سيستمهاي طبيعي دارد. در واقع، هر سيستم زماني پايدار است كه گونههاي تشكيلدهندهی آن در طي زمان حفظ شوند و نيز جمعيت افراد تشكيلدهندهی آن دچار نوسانات زياد نشود (اردکانی، 1385). حفاظت بهعنوان عاملي مهم، نقشي تعيينكننده در غنا و تنوعزيستي گياهي دارد. رویشگاهی که تنوعزیستی بیشتري داشته باشد، پایداري اکولوژیکی و حاصلخیزي بیشتري را خواهد داشت و یک اکوسیستم پایدار خواهد بود (اسمیت4، 1996).
با توجه به جايگاه ويژهی جنگلهاي زاگرس در پهنهی رويشي ايران و اهميت حفظ و مدیریت تنوعزيستي آن به عنوان يكي از مهمترين و برجستهترين سيماهاي طبيعي ايران، احیاء جنگلهای زاگرس امری لازم و ضروری است ولی احیاء جنگلها با توجه به ساختار اجتماعی اقتصادی جامعه جنگل نشین غرب کشور که تنها به دامداری و کشاورزی وابسته است امری مشکل و در بسیاری موارد غیر ممکن شده است.
در ایران بیشترین تعداد گونههای بلوط در رشته کوه زاگرس پراکنده شدهاند و فراوانترین آنها گونه بلوط غرب (بلوط ایرانی) است که وجه تسمیه جنگلهای بلوط غرب به همین خاطر است (حسینی و همکاران، 1387).
گونهي بلوط ایرانی از شمال غربی تا جنوب شرقی سلسله جبال زاگرس در تمام جهات و ارتفاعات و بر روی انواع خاکها گسترش دارد (فتاحی، 1387). بهرغم مقاومت زیاد آن در برابر عوامل مخرب بيشتر از ساير گونهها مورد تخريب قرار گرفته و فرم تودههاي آن از دانهزاد به شاخهزاد تبديل شده است (يوسفي و همكاران، 1381). نظر به اهميت و جايگاه اين جنگلها از نظر گونههاي گياهي و جانوري، ذخاير ژنتيكي، مراتع زيراشكوب و مسائل اقتصادي و اجتماعي و غيره، براي دستيابي به توسعهی پايدار و حفاظت از این اكوسيستمهاي طبيعي و تنوع زيستي آنها لازم است مطالعات كارآمد در اين راستا در جهت شناخت ساختار جنگلها و عوامل موثر بر آنها صورت پذيرد. به دلیل درجات مختلفی از تخریب یا دستخوردگی در تودههای جنگلی بلوط ایرانی، این تودهها از لحاظ ساختار جنگل نیز وضعیت متفاوتی دارند. تخريب میتواند به عنوان کاهش سود رسانی جنگل یا کاهش کیفیت جنگل، یا به عنوان وضعیتی که جنگل قادر نباشد نقشهای خود را به خوبی انجام دهد تعریف شود (هيتيمانا5 و همكاران، 2004). پايش تغييرات تخریب جنگل به صورت کمی امری مشکل و پیچیده است و اغلب آن را به طور غیرمستقیم و با توجه به تأثیراتی که روی اکوسیستم میگذارد همانند تغییر ترکیب گیاهی، تنوع گونهای، حاصلخیزی خاک و خصوصیات زادآوری و به طور کلی ساختار جنگل مورد مطالعه قرار میدهند (هيتيمانا و همکاران، 2004).
توصیف کمی ساختار جنگل میتواند به عنوان قابل استفادهترین ابزار در مدیریت پیشرفته جنگل در نظر گرفته شود. ساختار جنگل منبع مناسبی از اطلاعات مختلف برای استفاده مدیران جنگل فراهم آورد (کینت و همکاران6، 2000). مدیر این امکان را مییابد که قبل از دخالت در توده، شناخت مناسبی از آن داشته باشد و با اطمینان بیشتری دخالت در توده را انجام دهد، به طوری که روند مدیریت در جهت بهبود وضعیت کمی و کیفی توده پیش برود (آقاخانی و متاجی، 1388). هنگامی که از ساختار پوشش گیاهی صحبت میشود، چگونگی پراکنش و اسقرار گیاهان تشکیلدهندهی آن را نسبت به یکدیگر مد نظر داریم، بیتردید با چنین دیدی به تمیز و تشخیص ساختار عمودی یا اشکوببندی و ساختار افقی هدایت میشویم (عطری، 1376). در مجموع شناخت ساختار جنگل و پيچيدگيهاي آن از موارد مهم و ضروري در مديريت منابع جنگلي ميباشد (اميري و همكاران، 1387). بر اساس تعریف مهاجر(1385)، ساختار در حقیقت ساختمان (عمودی- افقی) و ترکیب و تنوع تودههای جنگلی را مشخص میکند. توده جنگلی یا به طور کلی جنگل همانند یک ساختمان دارای اشکال متفاوتی در مقاطع مختلف (طولی- افقی) میباشد. برای شناخت، مطالعه و برنامهریزی دقیق تودههای جنگلی میباید خصوصیات و مشخصات آنها را از مقاطع مختلف بررسی کرد. مديريت يك جنگل با كنترل ساختار افقی توده (سن، اندازه تراكم) و ساختار عمودی جنگل (اندازه و نظم مكاني درختان) قابل اجرا ميباشد زيرا مفهوم ساختار جنگل نسبت به تركيب گونهاي داراي اهميت بيشتري است (اسميت7، 1986). تعيين ساختار و تركيب هر توده با خصوصيات جنگلشناسي كه شامل: آميختگي، سن، ساختار عمودي، ساختار افقي، وجود يا عدم وجود روزنه، تاج پوشش، انبوهي، وجود يا عدم وجود زادآوري يا زيراشكوب درختي و درختچه‌اي است، ميتواند ما را در دستيابي به يك مديريت مناسب و فراگير ياري نمايد (صالحي شانجاني و ثاقب طالبي8،2004). سطح مقطع برابر سینه، پارامتر بسیار مفیدی برای به کمیت درآوردن ساختار تودههای جنگلی است (مهدیانی و همکاران، 1391). از نظر سنی دو ساختار عمدهی همسال و ناهمسال وجود دارد. در ساختار همسال توده جنگلی درختان از نظر ارتفاعی موقعیت نسبتاً پایداری دارند و از نظر دامنه پراکنش قطری محدود میباشند. در یک توده همسال پراکنش اغلب درختان نزدیک به میانگین قطری بوده و با دور شدن از میانگین تعداد در قطرهای بالاتر و پایینتر کاهش مییابد. توزیع قطری تودههای همسال از قوانین خاصی پیروی مینماید و غالباً به صورت یک توزیع چوله شده تقریباً نرمال است (فلاح،1379). در یک تودهی ناهمسال، درختان دارای سنین مختلف و اندازههای متفاوت از نونهال تا درختان کهنسال میباشند. در جنگل ناهمسال درختان از نظر ارتفاعی در اشکوبهای مختلف دیده میشوند. در نتیجه اگر پروفیلی از مقطع عمودی جنگل تهیه گردد، نامنظم به نظر میرسد. اغلب گونههای بردبار به سایه تمایل به تشکیل تودههای ناهمسال دارند. توزیع قطری شاخص برای تودههای ناهمسال یک توزیع کم شونده است به این صورت که تعداد درختان کم قطر در آن خیلی زیاد است و با افزایش قطر، فراوانی تعداد نیز کاهش مییابد (فلاح،1379). منظور از ساختار عمودی یک جنگل شامل تفاوتهای موجود بین لایههای روی زمین و تاج پوشش میباشد (بورگرون9 ، 1983). برای شناخت ساختار عمودی توده جنگل مشخصههای ارتفاع باید اندازهگیری شود تا تعداد اشکوبها مشخص گردد (مروی مهاجر ،1385).
از لحاظ عمودی، جنگل‌ها به لایههای پوشش گیاهی با ارتفاعات مختلف و گونههایی با تاج پوششهای متفاوت که فضا را اشغال کردهاند تقسیمبندی میشوند (ويتاكر10، 1975). صفات مورد استفاده برای مطالعهی ساختار عمودی شامل ارتفاع توده، وضعیت اشکوب بندی، چگونگی تراکم برگ درختان و وضعیت سایه اندازی تاج درخت و اندازهی تاج هر درخت می‌باشد (ريچارد11، 1981؛ برونينگ12، 1983؛ بروور13 و همكاران، 1990) در حالی که ساختار افقی در یک جنگل به پراکنش گونههای مختلف درختان در طبقات قطری به صورت گروهی یا انفرادي ميپردازد (داويس و جانسون14 ، 1987؛ فيليپ15، 1994). برای شناخت ساختار افقی تودهی جنگل فاکتورهایی همچون درصد تاج پوشش و تأثیر آن، نوع یا مبدا ترکیب، سن، شکل و تراکم تودههای جنگلی باید اندازهگیری شود (مروی مهاجر،1385).
پراکنش درختان در طبقات قطری میتواند برای ارزیابی میزان تخریب و جهت یافتن گرایش الگوهای زادآوری در جنگل مورد استفاده قرار گیرد (پورتر16 و همكاران، 1996)
تنوع خاك در زاگرس نيز از نكات بارز اين ناحيه رويشي است، همزمان با تخريب اين جنگلهاي كهن، تخريب خاك آن نيز سرعت گرفته است. خاک به عنوان نظامی پویا تحت تأثیر فرآیندهای زمین شناختی، فعالیتهای زیستی، آب شناختی و آب و هوایی قرار دارد (فتاحی و همکاران، 1379) و به عنوان بخش مهمی از اکوسیستم، نقش مهمی در توسعه و پراکنش گیاهی دارد (حیدری، 1386). جنگلها اثرات مهمی بر روی خصوصیات فیزیکی و شیمیایی و نقش مهمی در ذخیره کربن و نیتروژن خاک در درازمدت دارند. مطالعه مواد آلی خاک برای درک چرخه کربن و نیتروژن و الگوی کنترل حاصلخیزی خاک مهم بوده و کیفیت این مواد در کنترل چرخه کربن و مواد معدنی در خاکهای جنگلی دارای اهمیت بسزایی میباشد. ماده آلی یکی از قسمتهای مهم خاک محسوب میشود که مقدار و نوع آن تحت تأثیر عوامل اقلیمی و پوشش گیاهی است (حیدری، 1386). تبدیل جنگل به مرتع ممکن است منجر به تغییرات اساسی در کیفیت مواد آلی خاک شود.
قابل توجه است که هرگونه تغييري در پوشش گياهي و یا ساختار جنگل در يک منطقه ممکن است باعث به وجود آمدن تغييرات طولاني مدت و شديد در شرايط خـاک گردد، به طوري که حتي در يک دوره زماني طولاني هم اين خـاک نتواند به شرايـط اوليهاش برگردد. قطع درختان جنگلي، چراي مفرط دام و تغييرات در محدودهي اراضی جنگلی، موجب تغییرات منفی در خواص فيزيكي، شيميايي و بيولوژيكي خاك در ايران شده است (حاجعباسي17و همكاران، 1997).
از طرفی برای بقاء هر نوع پوشش گیاهی بهویژه برای بقاء و امکان بهرهدهی درختان جنگلی، همیشه امکان زادآوری اهمیت ویژهای را در احیاء جنگل دارا میباشد. روی هم رفته شرایط طبیعی رویش و زادآوری، چه از نظر شرایط آب و هوایی، چه از نظر درختان موجود جنگلی، چه از نظر شرایط خاک برای زادآوری طبیعی و احیاء جنگلها به صورت طبیعی و دانهزاد هنوز مساعد میباشد. اگر امکان این باشد که جنگل را حتی مدت نهچندان دراز قرق کرده و بتوان به حال خود باقی گذاشت به طوری که دخالتهای غیراصولی انسان از آن کنار باشد در آیندهی بسیار نزدیکی جنگلهای این منطقه، انبوهی لازم را به دست میآورد (طباطبایی و قصریانی، 1371). در عین حال میبایستی توجه داشت که در خاک جنگلهای زاگرس کمتر ممکن است نهالی بروید، زیرا بذر این درختان معمولاٌ زمین مساعدی برای روئیدن خود نمییابد (جزیره ای و ابراهیمی رستاقی، 1382) و از همین جاست که اهمیت مناطق قرق مشخص میگردد.
حفاظت بهعنوان عاملي مهم، نقشي تعيينكننده در مدیریت تنوعزيستي گياهي دارد (مومنیپور، 1381). رویشگاهی که تنوعزیستی بیشتري داشته باشد، پایداري اکولوژیکی و حاصلخیزي بیشتري را خواهد داشت و یک اکوسیستم پایدار و پویا خواهد بود (اسمیت، 1996).
استان کهگیلویه و بویراحمد با وسعت 1626000 هکتار در جنوب غربی ایران واقع شده است. نزدیک به 900000 هکتار از مساحت استان را جنگل تشکیل میدهد که معادل 55 درصد وسعت استان میباشد (فتاحی، 1373). تنوع درختان جنگلی در این استان به گونهای است که 80 درصد آن را گونهی غالب بلوط ایرانی در بر گرفته است. با توجه به وسعت و پراکنش این گونه در جنگلهای استان و عدم وجود اطلاعات کافی در زمینهی ساختار جنگل در رویشگاههای مختلف به ویژه در رویشگاههای کمتر تخریب یافته، انجام این پژوهش ضروری به نظر میرسد. هدف از این تحقیق مقایسه و بررسی ساختار جنگل و خاک در دو تودهی تخريب شده و كمتر تخريب شده بلوط ایرانی در جنگلهای زاگرس جنوبی واقع در استان کهگیلویه و بویراحمد میباشد. نتایج این بررسی میتواند ما را در شناخت وضعیت ساختار جنگلشناسی و ارتباط آن با عوامل فیزیوگرافی و خاکی در این مناطق کمک نماید که این خود میتواند در روند برنامههای مدیریتی، اصلاحی و اقتصادی بسیار مؤثر باشد و همچنین در قالب این تحقیق میتوان به بررسی تأثیری که تخریب بر خصوصیات ساختار جنگلشناسی و خاک داشته است پرداخت. این تحقیق در جهت آگاهی از میزان تأثیر عوامل انسانی بر روی روند وضعیت جنگلها و دستیابی به روابطی قانونمند میان عوامل سازندهی اکوسیستم جنگلهای زاگرس جنوبی کشور و اعمال روشهای صحیح مدیریتی بهکار گرفته میشود. به طور کلي مي‌توان گفت که تحقيق حاضر اهداف زير را دنبال خواهد کرد:
اهداف:
تعیین ساختار افقی و عمودی توده های بلوط ایرانی در دو منطقه با شدت تخریب متفاوت، در جنگلهای زاگرس جنوبی.
مقایسهی شاخصهای تنوع، زادآوری و خصوصیات فیزیکوشیمیایی خاک در دو تودهی مورد مطالعه.
بررسی ارتباط عوامل محیطی در مناطق مورد مطالعه با مؤلفههای تشکیلدهندهی ساختار و تنوع گونهای.
فرضیهها:
از لحاظ مشخصههای ساختار افقی و عمودی جنگل، بین دو توده (توده با شدت تخریب بیشتر و توده کمتر تخریب شده) تفاوت معنیدار وجود دارد.
از لحاظ شاخصهای تنوع زیستی، زادآوری و خصوصیات فیزیکوشیمیایی خاک، منطقه با شدت تخریب کمتر (رویشگاه سرآبتاوه) از وضعیت بهتری برخوردار است.
در هر یک از مناطق مورد مطالعه مشخصه های ساختار جنگل و تنوع زیستی تحت تأثیر عوامل محیطی قرار دارند.
1-2- کلیات
1-2-1- ساختار
ساختار در حقیقت ساختمان (عمودی- افقی) و ترکیب و تنوع تودههای جنگلی را مشخص میکند (مهاجر، 1385). تشریح ساختار جنگل خاص منجر به تعیین مجموعهای از پارامترها میشود که در هنگام استفاده از مدلهای توسعه جنگل به عنوان یک مرجع قابل استفاده هستند؛ ساختار جنگل یک منبع اطلاعاتی مناسب برای مدیر جنگل در رابطه با دینامیک جنگل، زیباشناختی و تولید چوب میباشد. دخالتها در جنگل تأثیر مستقیم بر روی ساختار جنگل دارد و با استفاده از تشریح ساختاری جنگل به کمک روشهای سریع و ساده میتوان به بررسی تأثیر دخالتهای انجام شده در جنگل و همچنین تکامل طبیعی آن بر روی ساختار مکانی و تنوع زیستی پرداخت (کینت و همکاران18، 2000). هرگاه فراوانی کمیتهایی مثل تعداد، ارتفاع، تاجپوشش و … در ازای طبقات قطری یا کلاسههایی از قطر، همراه با نوع و سهم هر عامل بررسی شود، ساختار مطالعه شده است (امینی، 1380).
1-2-2- ویژگیهای ساختاری
ویژگیهای ساختاری برای توصیف ساختار سهبعدی جنگلها استفاده میشوند (گلدنهیوز و همکاران19، 1998). انتخاب ویژگیهای ساختاری در مطالعات بررسی شده گوناگون است. بررسی مطالعات مختلف نشان میدهد که مجموعهی قطعی از ویژگیهای ساختاری برای مشخص کردن آن وجود ندارد (مک ال هینی20، 2005). ارتباط کمی بین مشخصههای ساختاری جنگلی، فرآیند اندازهگیری، درک و مدیریت ساختار جنگل را آسان میکنند (اسپایس21، 1998). ویژگیهای ساختاری استفاده شده در این مطالعه در ذیل ذکر شده است.
ساختار توده اغلب با استفاده از قطر درختان توصیف میشود (نیوتن22، 2007). میانگین حسابی قطر به طور گستردهای در آمار توده استفاده میشود (کورتیس و مارشال23، 2000). پراکنش تعداد در طبقههای قطری یکی از شیوههای مناسب برای نمایش ساختار تودهی جنگلی میباشد. در جنگلداری پراکنش قطری برای تعیین مرحلهی توسعه مفید است (سیپیلهتو24، 2011). همچنین پراکنش درختان در طبقههای قطری بستگی به وضعیت توده جنگلی دارد. نمودار پراکنش درختان در طبقات قطری در تودههای جنگلی همسال و ناهمسال متفاوت است. در یک توده جنگلی خالص و همسال، نمودار پراکنش درختان در طبقههای قطری شبیه منحنی نرمال است. یعنی تراکم درختان در قسمت میانی بیشترین مقدار بوده و از دو طرف کم میشود (زبیری، 1373). نمودار پراکنش درختان در یک تودهی جنگلی ناهمسال به صورت J معکوس (توزیع نمایی کم شونده) میباشد. ساختار این ویژگی را دارد که بیشتر افراد در طبقههای قطری پایین دیده میشوند (نیوتن، 2007). مدل عمومی پراکنش قطری تحت تأثیر فاکتورهای



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه

پاسخ دهید