بررسی عوامل مؤثر بر جنگلداری اجتماعی در حوزه رویشی کبیرکوه
چکیده:
جنگلداری اجتماعی تلاش همگانی در جهت شکل گیری جریانی از تولیدات جنگلی همراه با حفاظت و احیاء منابع جنگلی در دراز مدت برای منفعت رسانی به کل جامعه می باشد.
هدف از این تحقیق بررسی عوامل مؤثر بر جنگلداری اجتماعی در حوزه رویشی کبیرکوه (شهرستان دره شهر) می باشد. تحقیق حاضر از نوع کاربردی و روش تحقیق از نوع توصیفی و از بین تحقیقات توصیفی از نوع علي- رابطه ای می باشد. جامعه آماری شامل افراد فعال ساکن در مناطق جنگلی شهرستان دره شهر بوده اند. روش نمونه گیری طبقه ای تصادفی با انتساب متناسب انتخاب شده است. آمار و اطلاعات از روش های مطالعه اسنادی و کتابخانه ای و نیز روش میدانی از طریق پرسشنامه گردآوری شده است. برای روایی پرسشنامه از نظرات و پیشنهادهای اصلاحی از اساتید دانشگاه آزاد اسلامی واحد ایلام و نیز کارشناسان خبره اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان ایلام استفاده شد، همچنین پایایی پرسشنامه با تعیین ضریب آلفای کرونباخ به میزان 89 درصد مشخص شد. برای تحلیل داده ها از آمار توصیفی و استنباطی به کمک نرم افزار آماری SPSSنسخه 21 استفاده شد. همچنین در این تحقیق برای آزمودن فرضیه ها از ضریب همبستگی اتا و تحلیل رگرسیونی لجستیک استفاده شد. نتایج یافته ها نشان داد که بین متغیرهای سن، تعداد اعضای خانواده، وضعیت تأهل، میزان تحصیلات، وضعیت اشتغال، شغل اصلی، درآمدسالانه، عوامل ارتباطی، عوامل ترویجی، عوامل اجتماعی و فرهنگی و عوامل سیاسی روستاییان و مشارکت آنها در جنگلداری اجتماعی رابطه مستقیم و معنی دار و بین متغیرهای جنسیت، مالکت زمین زراعی و نوع سوخت مصرفی رابطه معنی دار وجود ندارد. نتایج بیانگر آن است که عوامل اجتماعی و فرهنگی، عوامل ارتباطی، عوامل ترویجی و ویژگی های فردی بر متغیر مشارکت روستاییان در جنگلداری اجتماعی تأثیر گذار است.
واژه های کلیدی: جنگلداری اجتماعی، مشارکت مردمی، منابع طبیعی، عوامل ارتباطی، کبیرکوه، دره شهر
1-1- مقدمه
پایه و اساس اقتصاد جوامع بشری به حیات و شادابی عرصه های منابع طبیعی وابسته است و منابع طبیعی هر جامعه ثروت اصلی آن محسوب می گردد. وجود ارزش های اقتصادی و زیست محیطی در منابع طبیعی، تکیه گاه مطمئنی برای تداوم بقای انسان و سایر موجودات زنده و تضمین کننده شکوفایی حیات و توسعه پایدار است.
در سال های اخیر اقدامات گسترده و مفیدی در جهت مشارکت مردم و نهادهای دولتی و غیر دولتی برای همکاری و کمک در امر حفظ و احیای منابع طبیعی در ایران صورت گرفته است تشکیل بیش از 806 تعاونی منابع طبیعی، آموزش حدود یک میلیون نفر از بهره برداران و مردم، همکاری با بیش از 126 سازمان غیر دولتی، جلب همکاری 15 وزارتخانه و سازمان دولتی، همکاری با شوراهای اسلامی، سازماندهی محافظین افتخاری، واگذاری حدود 8 میلیون هکتار از مدیریت جنگل های شمال و خارج از شمال ایران به مردم در قالب تعاونی های جنگل و مدیریت منابع جنگلی، جلب مشارکت مردم برای سرمایه گذاری در امر تولید، اشتغال و توسعه جنگل و مرتع و ایجاد فضای سبز در قالب طرح طوبی از جمله فعالیت های مشارکتی سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری در سال های اخیر بوده است (سازمان جنگل ها و مراتع و آبخیزداری کشور، 1379).
با وجود اقدامات مفید و مؤثر فوق متأسفانه مشارکت مردم در منابع طبیعی با مشکلات و موانع زیادی روبرو بوده است. برخی از مشکلات به مسائل ساختاری نظام اداری از جمله فقدان قوانین راهگشا برای مشارکت مردم، بروکراسی پیچیده، فقدان ظرفیت لازم برای پذیرش مشارکت مردم، عدم حمایت بانکها و نبود منابع اعتباری برای طرح های منابع طبیعی بر می گردد. برخی از مشکلات مثل کم سوادی یا بیسوادی بهره برداران، کمبود تشکل های مناسب برای سازماندهی آنان و فقدان انگیزه اقتصادی برای سرمایه گذاری مردم و بخش خصوصی ناشی از فقدان یک نظام کارآمد حمایتی و هدایتی می باشد. همچنین بعضی از طرح های منابع طبیعی به گونه ای طراحی شده اند که بهره برداران و سرمایه گذاران تمایل کمتری به مشارکت در آنها دارند (شاعری، 1379).
1-2- بیان مسئله
کشور ایران دارای 4/12 میلیون هکتار جنگل می باشد که در پنج ناحیه رویشی جدا از هم واقع گردیده اند. ناحیه رویشی زاگرس با حدود پنج میلیون هکتار با وسعتی معادل 40 درصد از کل جنگل ها بیشترین سهم را دارا می باشد اما به دلایل ناشی از میزان افزایش جمعیت، ناموزونی و نابرابری نیازهای حیاتی و میزان تولیدات و خدمات، چرای بی رویه دام، توسعه اراضی کشاورزی، تأمین چوب جهت سوخت، سرشاخه زنی درختان و بسیاری عوامل دیگر جنگل های این منطقه دچار تخریب شدید شده است که برخورد با چنین معضل و مشکلی مستلزم اتخاذ تصمیمات قاطع، همه جانبه و هماهنگ در ابعاد مختلف سیاست گذاری، طراحی و اجرا مبتنی بر اصول مشارکت در چار چوب توسعه پایدار می باشد و به ناچار باید در جهت رفع و کاهش این بحران ها به تدابیر و دخالت های اندیشمندانه انسانی در فرآیند حفاظت، رشد و توسعه منابع طبیعی و محیط زیست متوسل شد. از طرف دیگر با توجه به اینکه وسعت زیاد این منابع، کار حفظ و نگهداری آنها را از عهده یک نهاد یا سازمان و حتی دولت به تنهایی ساقط کرده، بنابراین لازم است تمهیداتی در جهت مشارکت بیشتر مردم در حفاظت از منابع طبیعی اندیشیده شود (شریعتی و همکاران، 1384).
مساحت جنگل های زاگرس که طول 1600 کیلومتر از رشته کوه های زاگرس از شمال غربی کشور تا جنوب شرقی در استان آذربایجان غربی، کردستان، کرمانشاه، ایلام، لرستان، چهارمحال و بختیاری، کهکیلویه و بویراحمد و فارس را شامل می شود، معادل 550/561/5 هکتار برآورد می گردد. حجم خانوارهای استفاده کننده از هیزم در جنگل برای تأمین سوخت در روستاها و نقاط عشایری محدوده های جنگلی زاگرس حداقل 400 هزار خانوار برآورد و متوسط مصرف هر خانوار در طول سال 25 متر مکعب برآورد گردیده است (ابراهیم پور، 1378).
استان ایلام یکی از استان های واقع در غرب کشور و جزء منطقه رویشی زاگرس می باشد. این استان در مجموع 11% جنگل های زاگرس و 4% جنگل های ایران، 97/4 % کل مراتع رویشی زاگرس و 8 % کل سطح مراتع ایران را به خود اختصاص داده است. از طرف دیگر 38/87 % کل سطح استان را منابع طبیعی تشکیل داده اند. سطح جنگل های استان ایلام برابر 667/641 هکتار با غالبیت گونه بلوط و سطح مراتع استان برابر با 280/146/1 هکتار می باشد (سازمان جنگل ها مراتع و آبخیزداری کشور، 1385).
مشارکت و همکاری مردم ایران زمین در حفاظت از منابع طبیعی قدمت طولانی دارد. طی قرون متمادی عرصه های وسیع منابع طبیعی توسط مالکان و بهره برداران عرفی حفاظت شده است، ولی به علت تغییرنظام های سنتی، تأکید بیش از حد بر مدیریت دولتی، عدم جایگزینی نظام مطلوب مشارکتی، افزایش جمعیت، فقر و فقدان آگاهی های لازم، به تدریج عرصه های منابع طبیعی به کاربری های زراعی و باغی تغییر یافته و آثار سوء آن به صورت سیل، خشکسالی، تغییرات آب و هوا، کاهش تنوع زیستی، فرسایش خاک و صدمات دیگر خود را نمایان ساخته است (شاعری و سعدی، 1382).
یکی از راه کارهای حل مشکلات منابع طبیعی و زیست محیطی در کشور ما، مشارکت روستاییان و بهره برداران از منابع طبیعی در فعالیت های حفظ، اصلاح، احیاء، توسعه و بهره برداری از آن است (قناعت، 1385).
از آنجا که موانع مشارکت متعدد است، باید راه حل های جامعی برای تشویق مشارکت به کار رود. مشارکت نیازمند زمینه سازی است. مردم باید نقش و وظیفه خود را در نظام مشارکت به خوبی بدانند، در سازمان هایی که سیستم مشارکتی فعال است، بین مسئولان، کارکنان و مردم اعتماد متقابل وجود دارد (حاجی موسی، 1374). به عبارتی قدم اول در نزدیک شدن به مردم، جلب اعتماد آنهاست (شاعری و سعدی، 1382).
در جنگل های زاگرس به علت تراکم بالای جمعیت و وابستگی شدید معیشتی روستائیان و جنگل نشینان به جنگل و محصولات آن و غیر قابل اجتناب بودن مدیریت آن به کمک مردم محلی، ما را بر آن می دارد تا با اعمال نوع خاصی از مدیریت (مدیریت مشارکتی یا جنگلداری اجتماعی) این جنگل ها را به سمت یک جنگل پایا و ایده آل پیش برده و از نابودی و تخریب آن جلوگیری گردد و همچنین نیازهای مردم محلی را تا حدی که به جنگل آسیب جدی و جبران ناپذیر وارد نسازند برآورده گردد. برای نیل به این هدف باید با نیازها و خواسته های مردم محلی و جوامع جنگل نشین کاملاً آشنا شد و نظرات آنها را در برنامه ها و هدف گذاری دخالت داده تا کمترین تعارض در مدیریت جنگل و خواسته های مردم محلی پیش آید.
در زمینه حل مسائل و مشکلات روستائیان مناطق جنگلی، نظرات متفاوتی داده شده است. برخی از کارشناسان بر این عقیده اند که روستائیان به مناطق دیگر کوچ داده شوند تا بتوان منابع طبیعی کشور از جمله، جنگل ها را به نحو بهتری حفظ نمود. دسته ای دیگر معتقدند که باید تعداد خانواده های کشاورزان ایران تقلیل داده شود. زیرا زمین های قابل کشت و زرع مملکت تکافوی این همه کشاورز را نمی نماید و ما بقی باید در صنعت و یا شعبه های دیگر اقتصادی کشور مشغول گردند. کوچ دادن روستائیان از منطقه ای به منطقه دیگر از نقطه نظر اقتصادی، اجتماعی و غیره همانطور که از نتایج حاصله در ایران و کشورهای دیگر به دست آمده، مواجه با مشکلات زیاد اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی خواهد یود. البته تحقق این هدف به صورت محدود و با در دست داشتن طرح دقیق توصیه شده است (یخکشی، 1379).
همانطور که اشاره شد یکی از علل تخریب جنگل ها روستائیان فقیر و کم درآمد می باشند. کشاورزان در مناطق جنگلی به علت نداشتن کار دائم و درآمد کافی برای گذراندن معیشت خود و خانواده خویش جنگل تراشی می کنند و بر سطح زمین کشاورزی خود می افزایند و درختان را به صورت هیزم می سوزانند تا سرمای شدید و یخبندان زمستان را سپری کنند، به نظر می رسد سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری کشور از بدو تأسیس تا به حال، تمام انرژی خود را به امر برنامه های حفاظتی صرف و یک طرفه، معطوف داشته و از اهداف دیگر از جمله حفاظت همراه با مشارکت مردمی، احیاء و توسعه همراه با مشارکت مردمی، درک حقایق و واقعیت هایی که روستائیان به عنوان مشکل با آن روبرو هستند و حل معضلات آنها و در دست گرفتن امر بهره برداری بر مبنای اصل توسعه پایدار به وسیله کارشناسان زبده خود غافل مانده است (یخکشی، 1382).
یکی از علل ناکامی دولتها در دست یابی به اهداف و معاهدات بین المللی، عدم مشارکت فعال مردم به ویژه جنگل نشینان در فرآیند تصمیم گیری و نظارت بر برنامه های زیست محیطی و منابع طبیعی آن جوامع است (شاعری و سعدی، 1382).
بیشتر روستائیانی که امروزه در امر تولیدات کشاورزی و دامداری ناموفق بوده و جهت ترمیم مسائل اقتصادی خود به منابع طبیعی از جمله، جنگل و مرتع پناه برده و دست اندازی می کنند، در اثر فقر مالی و فرهنگ زیست محیطی و آموزش آنها بوده است. چنانچه انگیزه کافی برای این روستائیان ایجاد شود و از نظر اجتماعی و اقتصادی به وضع آنها رسیدگی گردد، نه تنها آسیبی متوجه منابع طبیعی نخواهد شد، بلکه با مشارکت و آموزش و کمک خود روستائیان می توان عرصه های منابع طبیعی و به طور کلی محیط زیست را حفظ و احیاء نمود (میر رجبی و همکاران، 1384).
نظر به اینکه از منابع اساسی پایداری منطقه زاگرس و تولید آب در این مناطق جنگلها و مراتع هستند و حضور دام مازاد و خارج از فصل در این عرصه ها مهمترین عامل تهدید کننده پایداری آن می باشد و از طرفی شغل اصلی ساکنین این مناطق دامداری و کشاورزی است و استفاده از صنایع جهت تغییر معیشت در این مناطق، باعث بهم خوردن تعادل اکولوژیک و ایجاد آلودگیهای زیست محیطی خواهد شد. لذا بهترین راه جهت تغییر معیشت و ایجاد درآمد برای روستائیان جنگل نشین، استفاده از پتانسیل های بالقوه منطقه نظیر باغداری و محصولات فرعی جهت کاهش وابستگی جنگل نشینان به دام می باشد.
معمولاً آباديهایی که در داخل و یا با فاصله نزدیکی از جنگل قرار دارند از هر گونه امکانات رفاهی، خدماتی، بهداشتی و آموزشی محروم هستند و ساکنین این آبادي ها براي امرار معاش خود از جنگل استفاده می کنند و همین امر باعث شده است که این افراد از روي آگاهی یا عدم آگاهی، مستقیم و یا غیرمستقیم مبادرت به تخریب جنگل ها نمایند (میرکزاده و همکاران، 2011؛ فیشر1، 2004؛ رایزادا2، 2008).
با توجه به تخریب های زیادی که در منابع طبیعی استان ایلام به دلایل مختلفی صورت می گیرد، لذا حفاظت از این منابع خدادادی به تنهایی از عهده یک نهاد یا ارگان بر نمی آید و بایستی جهت حفظ این منابع، بهره برداران و روستاییان ساکن در جنگل را که مستقیماً با این منابع در ارتباط هستند، عملاً وارد عرصه نمود و در حفاظت جنگل ها و مراتع مشارکت داد. لازم به ذکر است که مشارکت مردم در این زمینه بدون مشکل و مانع نمی باشد. بنابراین این پژوهش به دنبال این است که عوامل مؤثر بر جنگلداری اجتماعی در حوزه رویشی کبیرکوه (شهرستان دره شهر) را شناسایی کند. لذا تحقیق حاضر به دنبال راه حلی برای این سؤال مهم است که عوامل مؤثر بر جنگلداری اجتماعی در شهرستان دره شهر کدامند؟
امید است برنامه ریزان و مسئولین اجرایی با شناخت و در نظر گرفتن استعداد ها و قابلیت ها و توانایی جنگل در تولید و توسعه روستاها علاوه بر حفظ و حراست از منابع طبیعی با اقدامات همه جانبه برای مردم روستاهای جنگل نشین رفع محرومیت کنند.
1-3- اهمیت و ضرورت انجام تحقیق
جنگل ها و مراتع گسترده ترین محیط زیست کره زمین محسوب می شوند و به علت نقشی که که در حفاظت آب و خاک، تولید اکسیژن، کاهش سر و صدا و آلاینده ها، تولید محصولات صنعتی و دارویی و تعادل زیست بوم ها دارند از عوامل پایه در فرآیند توسعه پایدار به شمار می روند، به همین دلیل حفاظت از این عرصه ها وظایف مشترک نهادهای بین المللی، سازمان های غیر دولتی (NGO)3 تشکل های محلی و دوستداران طبیعت قلمداد می گردد. هر چند افزایش آگاهی های عمومی در خصوص مسائل و بحران های زیست محیطی در دهه های اخیر موجب حساس شدن مردم و دولت ها شده است، ولی توفیق زیادی در جهت کنترل بحران ها به چشم نمی خورد. یکی از علل اصلی ناکامی دولت ها در دستیابی به اهداف و معاهدات بین المللی، عدم مشارکت فعال مردم در فرآیند تصمیم گیری و نظارت بر برنامه های زیست محیطی و منابع طبیعی این جوامع است (شاعری و سعدی، 1382).
یک بررسی مقدماتی نشان می دهد که جنگل ها در مناطق غربی کشور علاوه بر ایجاد پوشش حفاظتی و زیست محیطی بخش عمده ای از نیازهای مردم زاگرس را نیز بر طرف می نمایند. مردم برای تأمین معاش خویش با طبیعت انس پیدا کرده و با جنگل سازگاری یافته اند و در حد مقدورات خود توانسته اند آن را از گزند حوادث حفظ کنند و کم و بیش در ابداع و نشر روش های حفظ، توسعه، احیاء و بهره برداری از آن کوشیده اند. اما در برخی موارد بر خلاف طبیعت حرکت کرده اند و خواسته یا نا خواسته موجبات تخریب جنگلها و مراتع را فراهم نموده اند. در عصر کنونی رشد جمعیت و افزایش نیاز انسان ها به محصولات فرعی جنگل ها و مراتع و همچنین پی بردن به اهمیت جنگلها و مراتع سبب شده که انجام کارهایی که اساس علمی ندارند در جامعه جایگاهی نداشته باشند، بنابراین بایستی روشهای سنتی را با توجه به نیازهای امروزی و با در نظر گرفتن حفظ و احیای جنگلها و مراتع مورد بازنگری قرار داد. می توان گفت آنچه در عرصه منابع طبیعی و بهره برداری از محصولات فرعی وجودش ضروری می باشد برنامه ریزی دقیق و مقتدرانه در این زمینه است (مهدوی، 1389).
از طرفی به منظور دستیابی به توسعه پایدار و حفظ منابع طبیعی، جلب مشارکت آحاد مردم امری ضروری به نظر می رسد. متأسفانه خسارات وارده به منابع طبیعی و محیط زیست اغلب نامرئی و مدت زمانی طول می کشد تا آثار مخرب و مرگبار مختلف آن بر سلامتی بشر و طبیعت وارد شود به همین علت فردا دیر است که در جهت جلوگیری از تخریب منابع طبیعی و محیط زیست اقداماتی به عمل آید.
با توجه به جایگاه مهم مردم مخصوصاً روستاییان در طرح های حفظ و احیاء منابع طبیعی، باید شرایط مشارکت فعال آنان را در این قبیل طرح ها فراهم ساخت. بدین منظور شناخت زمینه های مشارکت مردمی از اهمیت ویژه ای برخوردار است، زیرا با شناخت اولیه از شرایط موجود مشارکت مردمی در منطقه، می توان به اجرای تمهیدات لازم به منظور تحقق مشارکت واقعی مردمی امیدوار بود (کارگر و سروستانی، 1378).
با توجه به تخریب اراضی جنگلی و مرتعی که توسط بهره برداران در سطح استان و مخصوصاً در شهرستان دره شهر رخ می دهد و در این رابطه می توان قطع اشجار، ورود دام مازاد به مراتع، شخم اراضی جنگلی و مرتعی در شیب های بالای 12 درصد، شخم غلط در جهت شیب، حریق جنگل و … را نام برد که موارد ذکر شده خسارات جبران ناپذیری به عرصه جنگل ها و مراتع استان وارد می کند و این عرصه ها را که امانتی برای نسل های آتی است در آینده ای نه چندان دور نابود می کند. مشارکت روستاییان جنگل نشین در حفاظت از جنگل ها و جنگلداری اجتماعی امری لازم و ضروری بوده و از اهمیت ویژه ای برخوردار است بنابراین به وجود آوردن یک ارتباط مناسب از راه آموزش دست اندرکاران اجرایی با بهره برداران و جلب مشارکت آنها در حفظ و حراست منابع طبیعی ضروری به نظر می رسد.
جنگلداری اجتماعی یک رهیافت مهم جهت حفاظت و احیای جنگل ها با در نظر گرفتن تأمین نیازهای جنگل نشینان می باشد که مردم این جوامع با ارتباط و هماهنگی با یکدیگر و همچنین ارتباط عقلایی با محیط اطراف خود به نوعی از مدیریت محلی بر جنگل ها جامه ی عمل می پوشانند که در نهایت منجر به توسعه پایدار منابع طبیعی خواهد شد.
تحقیقات متعددی تحت عنوان مشارکت روستاییان جنگل نشین در جنگلداری اجتماعی توسط پژوهشگران مورد بررسی و تجزیه و تحلیل واقع شده است، ولی علیرغم این مهم تا کنون پژوهشی در منطقه مورد مطالعه و تحت عنوان بررسی عوامل مؤثر بر جنگلداری اجتماعی صورت نگرفته است، لذا در این پژوهش سعی خواهد شد این موضوع را مورد بررسی قرار داده و از طریق یک مطالعه هدفمند عوامل مؤثر بر جنگلداری اجتماعی را شناسایی کرده تا بتوان از این طریق اهمیت اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی عرصه های منابع طبیعی و همچنین نقش مشارکت مردم در آنها را روشن نمود. انجام این پژوهش علاوه بر اینکه از نظر معیارهای نظری و علمی حائز اهمیت است و باعث معلوم کردن مجهولات علمی در این زمینه می شود، بر مبنای ضوابط کاربردی نیز در پیشرفت بهتر برنامه ها، روش ها و اقدامات و اتخاذ تصمیم گیری های بهینه در جامعه مؤثر خواهد بود و یافته های این تحقیق مبنایی مناسب برای تدوین سیاست ها و برنامه ریزی مسئولین استان و شهرستان در طرح ها و پروژه های مرتبط با فعالیت های منابع طبیعی خواهد بود.

1-4- اهداف پژوهش
1-4-1- هدف کلی تحقیق
هدف کلی این تحقیق بررسی عوامل مؤثر بر جنگلداری اجتماعی درحوزه رویشی کبیرکوه در شهرستان دره شهر می باشد.
1-4-2- اهداف ویژه (اختصاصی) پژوهش
این تحقیق به دنبال این است تا با شناخت دقیق پتانسیل های بالقوه روستاییان و محیط اطراف آنها عوامل مؤثر بر میزان مشارکت روستائیان جنگل نشین برای حفظ، احیاء، بهره برداری و توسعه جنگل های منطقه مورد مطالعه را شناسایی کند، بدین منظور برای تحقق هدف کلی فوق، هدف های خرد و عملیاتی به شرح ذیل بیان می گردد:
بررسی ویژگی های فردی مؤثر روستاییان جنگل نشین در جنگلداری اجتماعی در شهرستان دره شهر
بررسی اوضاع اجتماعی- اقتصادی جنگل نشینان حوزه رویشی کبیرکوه در شهرستان دره شهر
بررسی وضعیت میزان مشارکت روستائیان جنگل نشین در جنگلداری اجتماعی در حوزه رویشی کبیرکوه در شهرستان دره شهر
بررسی وضعیت فعالیت های ترویجی، آموزشی در حوزه رویشی کبیرکوه در شهرستان دره شهر
1-5- سؤالات تحقیق
در راستای اهداف اختصاصی تحقیق، سؤالات اصلی عبارتند از:
ویژگی های فردی چه تأثیری در مشارکت روستاییان جنگل نشین در جنگلداری اجتماعی می گذارد؟
ویژگی های اقتصادی چه تأثیری در مشارکت روستاییان جنگل نشین در جنگلداری اجتماعی می گذارد؟
ویژگی های ارتباطی چه تأثیری در مشارکت روستاییان جنگل نشین در جنگلداری اجتماعی می گذارد؟
عوامل آموزشی- ترویجی چه تأثیری در مشارکت روستاییان جنگل نشین در جنگلداری اجتماعی می گذارد؟
عوامل اجتماعی و فرهنگی چه تأثیری در مشارکت روستاییان جنگل نشین در جنگلداری اجتماعی می گذارد؟
عوامل سیاسی چه تأثیری در مشارکت روستاییان جنگل نشین در جنگلداری اجتماعی می گذارد؟
1-6- فرضیه های تحقیق
1- به نظر می رسد ویژگی های فردی بر مشارکت روستاییان جنگل نشین در جنگلداری اجتماعی تأثیر گذار است.
2- به نظر می رسد ویژگی های اقتصادی بر مشارکت روستاییان جنگل نشین در جنگلداری اجتماعی تأثیر گذار است.
3- به نظر می رسد ویژگی های ارتباطی بر مشارکت روستاییان جنگل نشین در جنگلداری اجتماعی تأثیر گذار است.
4- به نظر می رسد عوامل ترویجی- آموزشی بر مشارکت روستاییان جنگل نشین در جنگلداری اجتماعی تأثیر گذار است.
5- به نظر می رسد عوامل اجتماعی و فرهنگی بر مشارکت روستاییان جنگل نشین در جنگلداری اجتماعی تأثیر گذار است.
6- به نظر می رسد عوامل سیاسی بر مشارکت روستاییان جنگل نشین در جنگلداری اجتماعی تأثیر گذار است.
1-7- محدوده پژوهش
1-7-1- محدوده موضوعی
این پژوهش به لحاظ محدوده موضوعی، محدود به بررسی عوامل فردی، اقتصادی، ارتباطی، فرهنگی- اجتماعی، آموزشی- ترویجی و سیاسی است که بر مشارکت روستائیان جنگل نشین در جنگلداری اجتماعی مؤثر می باشند.
1-7-2- محدوده زمانی
پژوهش حاضر به لحاظ زمانی محدود به 6 ماهه دوم سال 1392 می باشد.

1-7-3- محدوده مکانی
این پژوهش از نظر مکانی، روستاهای جنگل نشین حوزه رویشی کبیرکوه (شهرستان دره شهر) را به صورت تصادفی مورد بررسی قرار می دهد.
1-7-4- محدوده انسانی
محدوده انسانی پژوهش حاضر، کلیه روستائیان فعال ساکن در مناطق جنگلی که بصورت مستقیم به جنگل وابسته اند را شامل می شود.
1-8- تعاریف نظری و عملیاتی متغیرهای تحقیق
1-8-1- تعاریف مفهومی واژگان
در این مطالعه مفاهیم خاصی به کار گرفته شده است که لازم است در مورد آنها توضیحاتی داده شود.
جنگل
جنگل عبارت است از سطح وسیعی پوشیده از درخت، درختچه و سایر گیاهان که همراه با جانوران اشتراک زیستی پیشرفته ای بین عناصر تشکیل دهنده آن (گیاهان و جانوران) به وجود آمده و تحت تأثیر عوامل محیطی قادر به مه حیات به طور مستقل می باشد (مروی مهاجر، 1384).
جنگلداري اجتماعي
جنگلداری اجتماعی یک رهیافت مهم جهت حفاظت و احیای جنگل ها با در نظر گرفتن تأمین نیازهای جنگل نشینان می باشد که مردم این جوامع با ارتباط و هماهنگی با یکدیگر و همچنین ارتباط عقلایی با محیط اطراف خود به نوعی از مدیریت محلی بر جنگل ها جامه ی عمل می پوشانند که در نهایت منجر به توسعه پایدار منابع طبیعی خواهد شد.

مشاركت در منابع طبيعي
هر نوع همکاری داوطلبانه و سازمان یافته بهره برداران ذیصلاح به منظور استفاده بهینه، حفظ، احیاء و توسعه پایدار منابع طبیعی تجدید شونده با نظارت دولت که در نهایت رشد آگاهی و ارتقاء سطح زندگی آنان را به دنبال داشته باشد (شاعری و سعدی، 1382).
1-8-2- تعاریف عملیاتی
جنگل
در زبان عام جنگل به منطقه ای گفته می شود که از درختان خودرو تشکیل یافته و ضمناً زیستگاه جانوران وحشی است.
تخريب
روستاي جنگل نشين
آموزش هاي ترويجي
1-9- مراحل انجام پژوهش
اين پژوهش از منطق حاكم بر روش علمي پيروي نموده و سير منطقي آن جهت دستيابي به هدف كلي به شرح زير مي باشد:
بيان مسئله، اهميت و ضرورت انجام پژوهش، بيان اهداف و پرسش هاي پژوهش، محدوده و محدوديت هاي پژوهش طرح پژوهش
بررسي سوابق نظري، بازديد و مصاحبه اكتشافي، ملاقات با كارشناسان و صاحبنظران مدل اکتشافی
بازخواني متون مطالعه شده، آشكار سازي چارچوب نظري در قالب مدل مدل نظری
ساختن فرضيه ها، روابط ميان مفاهيم و داده ها مدل تحلیلی- مفهومی
اندازه گيري متغيرهاي تحقيق، طرح ريزي ابزار مشاهده، آزمون ابزار جمع آوري اطلاعات، اقدام به جمع آوري اطلاعات مدل میدانی
ورود داده ها به رايانه، اندازه گيري روابط متغيرها مدل اقتضایی
2-1- مبانی نظری
2-1-1- بررسي اهميت جنگل از جنبه هاي مختلف
به طور کلی جنگل ها نقش مهمی در جلوگیری از فرسایش خاک، کم کردن سرعت آب های سطحی و جلوگیری از سیل های ویرانگر دارند، همچنین در ذخیره آب های جاری، تصفیه هوا، ایجاد محیط های نشاط آور، جلوگیری از سقوط بهمن و یخ و در ناحیه های کوهستانی و برفگیر، کاهش و معتدل کردن دمای هوا تأثیر زیادی دارند. به علاوه با بهره برداری درست از منابع جنگلی، سالانه مقدار زیادی از محصولات صنعتی، دارویی، خوراکی و شیمیایی تولید خواهد شد.
جنگل ها و مراتع با افزایش نفوذ پذیری آب در خاک، کاهش آلاینده ها و سر و صدا، تولید اکسیژن، ایجاد آرامش روحی در انسان، نقش اساسی در زندگی انسان و توسعه کشاورزی پایدار ایفا می کنند. بشر از بدو خلقت تا کنون برای تأمین نیازهای گوناگون خود از طبیعت بهره برداری کرده است. شکار، جمع آوری دانه ها، کاشت محصولات و پرورش دام هم به نوعی در دامن طبیعت انجام گرفته است (عبداللهی، 1382).
منابع طبیعی تجدید شونده که امروزه در محافل علمی و معتبر دانشگاهی از آن به عنوان بستر حیات انسان ها نام برده می شود، سرمایه ایست که نه فقط به نسل حاضر، بلکه به تمامی نسل های آینده کشور تعلق دارد. به طوری که جنگل ها و مراتع در هر کشور، تکیه گاهی است مطمئن برای توسعه اقتصادی- اجتماعی، مخزنی برای ذخیره سازی آب، پشتوانه ای برای تولید پایدار، بستری برای رونق کشاورزی، عرصه ای برای تولید چوب، زیستگاهی برای گونه های گیاهی و جانوری و حیات وحش، گردشگاهی برای تفریح، وسیله ای برای ایجاد شغل، وسیله ای برای تثبیت خاک و شن های روان و عنصری برای پالایش آلودگی هوا به شمار می آید (آرایش و همکاران، 1389).
2-1-2- نظر اسلام در خصوص جنگل
حفظ منابع طبیعی در دین مبین اسلام جایگاه ویژه ای دارد و در قرآن کریم و احادیث معصومین (ع) بر حفظ و احیاء آن تأکید شده است. دغدغه مسئولین نظام جمهوری اسلامی ایران جدا از این مقوله نیست، به گونه ای که مقام معظم رهبری این مقوله را جزیی از زندگی مردم می دانند که می فرمایند: “فرهنگ منابع طبیعی باید به معارف عمومی تبدیل شود”.
جنگل یکی از مواهب طبیعی و مفید و ضروری به شمار می رود و از ابتدای خلقت بشر تا کنون همواره برای تأمین رفاه و آسایش و بر طرف کردن حوائج و نیازمندی های انسانی مورد استفاده قرار گرفته است. متأسفانه دخالت های آگاهانه و ناآگاهانه انسان ها به انحاء مختلف و بهره برداری های غیر اصولی و نادرست از این منابع، چرای بی رویه دام، آتش سوزی های عمدی و غیر عمدی و نیز طغیان آفات و بیماری های گیاهی و خسارات ناشی از گیاهان نا خواسته و مزاحم و … موجب بر هم خوردن تعادل حاکم بر این اکوسیستم های طبیعی شده و تخریب منابع طبیعی را تشدید کرده است (کیادلیری و آهنگران، 1383).
حضرت امام خمینی (ره): این جنگل ها مال ملت است نباید آن ها را خراب کرد.
مقام معظم رهبری: فرهنگ منابع طبیعی باید به معارف عمومی تبدیل شود. برای سرسبز نگه داشتن کشور باید نهضتی فراگیر برپا شود.
رسول اکرم (ص): شکستن شاخه ای از درخت به نزد من، مانند شکستن بال فرشتگان است.
رسول اکرم (ص) آثار صادقین جلد 7 صفحه 348: هر کس درختی غرس (بکارد) کند تا به ثمر برسد، خداوند در بهشت درختی برای او غرس می فرماید.
رسول اکرم (ص): «احترام زمین را نگه دارید که به منزله ی مادر شماست».
امام صادق (ع): خداوند برای رسولان خود، درختکاری و کشاورزی را انتخاب فرمود.
درخت کاری و ایجاد فضای سبز همواره مورد تأکید آموزه های دینی قرار گرفته است. زنان می توانند با آموزش و تربیت فرزندان خود، زمینه ی بهسازی محیط زیست را فراهم آورند.
در قرآن کریم از نابود کردن و تخریب محیط زیست به عنوان اعتداء (تجاوز) نام برده شده است و بر این اساس کسانی که رفتار ناشایست نسبت به محیط زیست داشته باشند، از رحمت و محبت خدا محروم خواهند ماند (سوره ی مائده، آیه ی 86).
و از آب هر چیزی را زنده گردانیدیم (سوره انبیا، آیه ی 30).

2-1-3- مروري بر وضعيت جنگل ها در جهان
عرصه های منابع طبیعی در برنامه ریزی های امروز دنیا دیگر به عنوان تفرجگاه های طبیعی و یا چشم اندازهای زیبا برای رفع خستگی در تعطیلات پایانی هفته مطرح نیستند. امروزه، جنگل ها و مراتع نه تنها به عنوان قطب تأثیرگذار اقتصادی بلکه به عنوان پشتوانه بقای سایر بخش های اقتصادی مورد توجه قرار گرفته اند. تداوم و استمرار این بخش حیاتی و حفظ این پشتوانه تولیدی به نوع ارتباط بخش زنده محیط زیست با بخش غیر زنده آن بستگی دارد و زمانی که تعادل لازم در بهره وری از منابع با ظرفیت های تولیدی آن از طریق مدیریت اصولی انسان در اکوسیستم های طبیعی بوجود آید، این نقش حیاتی خواهد بود (بهبهانی، 1375).
جنگل و مرتع که از منابع طبیعی تجدید شونده است از پیچیده ترین پدیده های طبیعی اکوسیستم جهانی محسوب می شود که تخریب آن نه تنها منجر به از بین رفتن سرمایه های ژنتیکی می گردد بلکه در نظم و تعادل محیط زیست نیز اختلال ایجاد می کند.
امروزه جنگل ها و مراتع به عنوان یکی از منابع ارزشمند تنوع زیستی در اثر بهره برداری های گوناگون و تبدیل اراضی جنگلی به سایر کاربری ها با بحران بزرگی مواجه شده اند، طبق برآورد های بعمل آمده، پیش بینی می شود که در صورتی که نرخ جنگل زدایی در جنگل های گرمسیری همچنان ادامه یابد، این احتمال وجود خواهد داشت که تا 50 الی 100 سال آینده، نیمی از تمامی گستره ی گونه ای منقرض شوند (می، 1998)4.
ده هزار سال پیش سطح جنگل ها و مراتع جهان 6 میلیارد هکتار بوده که از آن زمان تا کنون بیش از 30 درصد از سطح آن کاهش یافته و به 4 میلیارد هکتار رسیده است. سهم سرانه جنگل برای 3/5 میلیارد نفر جمعیت کره زمین به میزان 8/0 هکتار در جهان رسیده که توزیع آن در نقاط مختلف جهان کاملاً متفاوت است. آمار سازمان خوار و بار کشاورزی سازمان ملل متحد (فائو) در سال 1991 نشان می دهد که نرخ تخریب جنگل ها و مراتع در دهه 80 نسبت به دهه گذشته دو برابر شده و سالیانه بطور متوسط 17 میلیون هکتار از جنگل ها و مراتع جهان تخریب و از سطح آنها کاسته می شود که در کشورهای مختلف عوامل گوناگونی دارد (کریمی، 1382).
جنگل های دنیا نزدیک به 90% بیوماس گیاهی اکوسیستم های زمینی را تولید می کنند و همراه با دریاها 48% کل تولید اولیه کره زمین را تشکیل می دهند. جدول (2-1) سطح جنگل های دنیا را در قاره های مختلف نشان می دهد (فائو5، 2001).
جدول شماره2-1: مساحت جنگل های دنیا
ردیفمنطقهسطح جنگل(میلیون هکتار)نسبت به سطح کل منطقه (%)1آمریکای (شمالی+ مرکزی)550262آمریکای جنوبی885513آفریقا650224اروپا188305روسیه851506آسیا547187اقیانوسیه197238جهان387030
2-1-4- مروري بر وضعيت جنگل ها در ايران
از نظر جغرافیایی، کشور ما در منطقه ای از نیمکره شمالی واقع شده است که معمولاً فقیر از جنگل می باشد.
با وجود این نظر به تنوع اقلیمی کشور، وسعت زیاد آن و رشته کوهای البرز و زاگرس جنگل های متنوعی گسترش یافته اند. درباره وسعت کل جنگل های کشور در گذشته دور اطلاع دقیقی در دست نیست. آثار و شواهد تاریخی در گوشه و کنار کشور، یادداشت های مورخین ایرانی و خارجی و همچنین بقایای جنگل های مخروبه امروزی در مناطق مختلف کشور این نظریه را تأیید می کند که ایران در گذشته دارای جنگل هایی به مراتب وسیعتر و مرغوبتر از امروز بوده است. امروزه طبق آخرین اطلاعات و آمار، حدود 12 میلیون هکتار جنگل داریم که این سطح فقط 3/7 درصد کل کشور را در بر می گیرد. آمار رسمی مساحت جنگل های کشور را در سال 1343 (دفتر فنی مهندسی منابع طبیعی) هنوز 18 میلیون هکتار را نشان می داده است. در سال 1321 ساعی مساحت تقریبی جنگل های ایران را 5/19 میلیون هکتار برآورد نموده است، در حالی که تره بوگوف در سال 1344 مساحت جنگل های ایران را 5/18 میلیون هکتار (طبق جدول 2-2) برآورد کرده است.
جدول شماره 2-2: برآورد مساحت جنگل های ایران (تره گوبوف، 1344)
ردیفرویش جنگلی و درختیسطح(میلیون هکتار)1ناحیه خزر و ارسباران7/42جنگل های بلوط زاگرس8/23ارس9/14پسته5/25تاغ و گز6/6 جمع5/18
در حال حاضر میزان سطح جنگل در ایران برای هر نفر 2/0 هکتار است که میانگین جهانی این مقدار در حدود 6/0 هکتار می باشد. پیش بینی می شود که با افزایش سریع جمعیت دنیا و کاهش سطح جنگل ها این مقدار دایماً در حال کاهش خواهد بود، مگر اینکه به موازات افزایش جمعیت سطح جنگل های دست کاشت دنیا نیز زیاد شود.
جنگل به عنوان بخشی از منابع تجدید شونده سهم عمده ای در اقتصاد کشور دارد. هم اکنون 12 میلیون هکتار جنگل در سطح کشور وجود دارد که این میزان، 6/7 درصد از سطح کشور را می پوشاند. از این میزان، 89 درصد از نوع جنگل های حفاظتی، حمایتی و پراکنده و تنها 11 درصد از نوع جنگل های تجاری می باشد. جنگل های شمال ایران با مساحت 9/1 میلیون هکتار که تنها جنگل صنعتی و تولیدی کشور می باشد در سال های اخیر به علت بهره برداری مضاعف، چرای بی رویه احشام، تغییر کاربری، آتش سوزی، استفاده از تنه و سرشاخه های درختان برای تأمین سوخت و مصالح ساختمانی، بهره برداری های بی رویه صنعتی و عدم مدیریت، دچار تخریب شدید گردیده و هر ساله مساحت قابل توجهی از آن از دست می رود (عابدی، 1381).
2-1-5- مروري بر وضعيت جنگل هاي ناحيه رويشي زاگرس
از 4/12 میلیون هکتار جنگل های ایران پنج میلیون هکتار اختصاص به جنگل های بلوط سلسله جبال زاگرس دارد. این جنگل ها تحت عنوان جنگل های نیمه خشک، 11 استان غربی کشور را پوشش می دهد. از حوالی پیرانشهر (در آذربایجان غربی) به طول جغرافیایی 45 درجه و عرض جغرافیایی 36 درجه شروع و تا حوالی شهرستان فیروزآباد فارس با حد پایینی 52 درجه و 30 دقیقه طول جغرافیایی و 29 درجه عرض جغرافیایی استقرار یافته است (ثاقب طالبی، 1383).
متوسط طول این جنگل ها 1300 و متوسط عرض آن 20 کیلومتر می باشد. به عبارت دیگر جنگل های زاگرس در کل در حد فاصل 7/5 درجه عرض جغرافیایی از شمال غربی به سمت جنوب شرقی کشور کشیده شده است. این سلسله جبال پستی و بلندی های منظم و ویژه ای را در بر گرفته است و به وسیله جلگه های فراوانی از هم جدا شده و زاگرس را به سه بخش زاگرس شمالی، زاگرس میانی و زاگرس جنوبی تقسیم کرده است (جزیره ای و ابراهیمی رستاقی، 1382).
مساحت جنگل های زاگرس در گذشته بیش از 10 میلیون هکتار بوده است که به دلیل بهره برداری بی رویه طی سالیان دراز مساحت این جنگل ها دایماً سیر نزولی را پیموده است و متأسفانه این روند هنوز هم ادامه دارد. مساحت فعلی این جنگل ها در حال حاظر در حدود 5 میلیون هکتار می باشد که گونه غالب آن بلوط ایرانی (Quercus Persica) است و همراه با سایر گونه های بلوط جنس غالب این جنگل ها را تشکیل می دهد و به همین مناسبت نیز به جنگل های بلوط غرب مشهور است (جزیره ای و ابراهیمی رستاقی، 1384).
استان های محدوده زاگرس، به ترتیب از شمال غربی به سمت جنوب شرقی عبارتند از: آذربایجان غربی، کردستان، همدان، کرمانشاه، ایلام، لرستان، خوزستان، اصفهان، چهار محال و بختیاری، کهگیلویه و بویر احمد، فارس. از بین این استان ها، چهار استان کردستان، کرمانشاه، لرستان و چهار محال و بختیاری به طور کامل در زاگرس قرار گرفته اند (پیری، 1391).
اهمیت جنگل های زاگرس در ابعاد ملی و منطقه ای قابل بررسی است. حفاظت از آب و خاک در بعد ملی، مهیا کردن شرایط زیستی برای جوامع انسانی در بعد منطقه ای و تولید محصولات فرعی از مهم ترین عملکرد ها و ویژگی های جنگل های زاگرس به شمار می آیند (ابراهیمی رستاقی، 1382).
زندگی مردم ساکن این جنگل ها نسبت به سایر نقاط کشور، پیچیده تر و سخت تر است. نبود عرصه های کار و تولید، بالا بودن افزایش جمعیت در واحد سطح و نبود توسعه اقتصادی متناسب با افزایش جمعیت، باعث وابستگی شدید مردم ساکن در این جنگل ها به منابع طبیعی این ناحیه شده است (فتاحی و همکاران، 1382).
جنگلداری و مدیریت جنگل های زاگرس، وابسته به توجه به مسائل اجتماعی و تعامل مردم و طبیعت است. بهره برداری های سنتی مردم محلی جنگل های زاگرس، ارتباط قوی بین انسان ها و طبیعت در کوهستان های زاگرس را به وجود آورده است. مردم محلی برای تهیه علوفه، چوب سوخت و تأمین معیشت خود،



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه

پاسخ دهید