بسم الله الرحمن الرحیم

دانشگاه الزهرا (س)
دانشکده الهیات و معارف اسلامی
پایاننامه
جهت اخذ درجه کارشناسی ارشد
رشته فلسفه، گرایش فلسفه و کلام اسلامی
عنوان:
علم و نقش آن در سیر و سلوک عرفانی از نظر ابنعربی و ملاصدرا
استادان راهنما
دکتر اعلاء تورانی
دکتر مرتضی شجاری
دانشجو
زهرا گوزلی
مهر 1392

کلیه دستاوردهای این تحقیق متعلق به
دانشگاه الزهرا (س) است.

تشکر و قدردانی
سپاس بیکران بر خداوند عالمیان، صاحب علوم و آدمیان که از سر کرم بیپایان، حقیر فقیر علوم را رخصت جان داد و توفیق اندک در تحصیل علوم بیکران خویش و بندگانی را استاد طریقتم نمود شایسته و مخلص چون حکیمان و عالیجنابان دکتر اعلاء تورانی و دکتر مرتضی شجاری، آنانکه شمع وجودشان روشنای طریقت تاریک و باریکم در سلوک معرفت نفس و ذات اقدس الهی گردید که هیچ سپاسی شایستهتر از آرزوی سلامتی، تندرستی و توفیق روزافزون از خداوندگان مر ایشان را نشاید و بندۀ فقیر را تحفهای بالاتر از این نباشد. امید آنکه مقبول افتد و در نظر آید که سرآمد عالمیان و آدمیان فرماید: «من علّمنی حرفاً فقد سیرنی عبداً».
در پایان تشکر و قدردانی میکنم از استادان گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه الزهراء که در طول تحصیل از دانش ایشان بهرهها بردم.

چکیده
ابنعربی سلوک را نوعی سیر در مقامات میداند، ملاصدرا نیز با قائل شدن به اسفار اربعه معتقد است که سیر و سلوک، نوعی انتقال در مراتب اسفار اربعه است. به باور هر دو سیر و سلوک راه رسیدن به کمال است و بدون آن، تحقّق کمال ممکن نیست. علم نیز یکی از مقدمات اصلی سیر و سلوک است. در عرفان ابنعربی و فلسفۀ صدرایی، علم از جهت بداهتِ مفهوم و خفایِ حقیقت، حکم وجود را دارد. هیچ چیز آشکارتر و روشنتر از مفهوم علم نیست تا به واسطۀ آن بهتر علم را تعریف کرد؛ همچنانکه حقیقت علم مانند حقیقت وجود، کاملا مخفی است. ابنعربی براساس وحدت وجود، حقیقت علم را «وجودِ حق» میداند، ملاصدرا نیز حقیقت علم را حقیقت وجود میداند که بنابر «وحدت تشکیکی» دارای مرتب گوناگونی است و بالاترین مرتبه آن «واجب الوجود» است. از اینرو ملاصدرا مانند ابنعربی کمال آدمی را در علم میداند. کمال آدمی معرفت به خویشتنِ خویش است که جلوۀ کامل الهی است؛ زیرا قلب آدمی که حقیقتِ اوست، گنجایش خداوند را دارد. فانی شدن از غیرخدا و بقای بالله را می توان تعبیری دیگر از علم حقیقی دانست؛ زیرا معنای «فنای فی الله» این است که آدمی یقین حاصل کند که حقیقت او، حقتعالی است. بنابراین علمِ حقیقی و کمالِ غایی، مساوقِ یکدیگر و دو مفهوم برای یک مصداق هستند. از اینرو میتوان گفت که مرتبۀ نازل علم مقدمۀ لازم سیر و وسلوک و مرتبۀ بالای علم، غایت سیر و سلوک محسوب میشود. در واقع، هدف ابنعربی از سیر و سلوک عارفانه و غایت ملاصدرا از سیر و سلوک عقلانی، دست یافتن علمِ حقیقی و به تعبیر ابنعربی «درک وحدت وجود» است.
کلید واژهها: سیر و سلوک، علم حقیقی، کمال آدمی، فنای فی الله، وحدت وجود.

فهرست مطالب فصل اول: کلیات………………………………………………………………………………………………………………….1 1. مقدمه……………………………………………………………………………………………………………………………. 2 1-1. تبیین مسألۀ پژوهشی و اهمیت آن ………………………………………………………………………………… 2 2-1. پیشینۀ پژوهش……………………………………………………………………………………………………………. 3 3-1. اهمیت بحث………………………………………………………………………………………………………………. 3 4-1. سؤالات پژوهش…………………………………………………………………………………………………………. 4 5-1. فرضیههای پژوهش……………………………………………………………………………………………………… 4 6-1. روش تحقیق و مراحل آن………………………………………………………………………………………………. 5 7-1. بررسی منابع………………………………………………………………………………………………………………… 5 8-1. ساختار پایاننامه…………………………………………………………………………………………………………… 5 2. پیشینۀ بحث…………………………………………………………………………………………………………………….. 6 1-2. علم از نظر متکلمان و عافان و فیلسوفان پیش از ملاصدرا……………………………………………….. 6 1-1-2. علم از نظر متکلمان……………………………………………………………………………………………… 8 1-1-1-2. علم از دیدگاه متکلمان مسلمان……………………………………………………………………….. 8 2-1-1-2. علم از دیدگاه معتزله……………………………………………………………………………………… 10 3-1-1-2. علم از دیدگاه اشاعره…………………………………………………………………………………….. 11 4-1-1-2. علم از دیدگاه متکلمان شیعه………………………………………………………………………….. 13 2-1-2. علم از دیدگاه عارفان……………………………………………………………………………………………. 15 تمایز میان علم و قول به علم…………………………………………………………………………………………… 17 3-1-2. علم از دیدگاه فیلسوفان پیش از ملاصدرا……………………………………………………………….. 20 1-3-1-2. تعریف علم در فلسفۀ مشایی………………………………………………………………………….. 20 اشکال به عرض بودن علم و جواب ابنسینا……………………………………………………………………. 23 2-3-1-2. تعریف علم در فلسفۀ اشراقی………………………………………………………………………….. 24 2-2. سیر و سلوک از نظر متکلمان، عارفان و فیلسوفان…………………………………………………………… 26 1-2-2. سیر و سلوک از نظر عارفان…………………………………………………………………………………… 28 2-2-2. سیر و سلوک از نظر فیلسوفان……………………………………………………………………………….. 32 1-2-2-2. سیر و سلوک از نظر ابنسینا……………………………………………………………………………. 32 2-2-2-2. سیر و سلوک از نظر شیخاشراق………………………………………………………………………. 39 2-3. نقش علم در سیر و سلوک از نظر عارفان و فیلسوفان پیش از ملاصدرا…………………………….. 42 1-2-3. نقش علم در سیر و سلوک از نظر عارفان……………………………………………………………….. 42 2-2-3. نقش علم در سیر و سلوک از نظر فیلسوفان پیش از ملاصدرا …………………………………. 44 1-2-2-3. نقش علم در سیر و سلوک از نظر ابنسینا………………………………………………………… 44 2-2-2-3. نقش علم در سیر و سلوک از نظر شیخاشراق……………………………………………………. 46 فصل دوم: علم و سیر و سلوک از نظر ابنعربی………………………………………………………………………… 48 1-1. تعریف علم ………………………………………………………………………………………………………………. 51 1-1-1. در تصوف پیش از ابنعربی…………………………………………………………………………………… 51 2-1-1. از دیدگاه ابنعربی……………………………………………………………………………………………….. 51 2-1. بعضی از خصوصیات علم…………………………………………………………………………………………… 55 3-1. تفاوت علم و معرفت………………………………………………………………………………………………….. 59 4-1. تقابل علم عقلی و علم لدنّی………………………………………………………………………………………… 64 5-1. کشف و شهود…………………………………………………………………………………………………………… 68 6-1. مشاهده از دیدگاه ابنعربی………………………………………………………………………………………….. 70 7-1. مکاشفه از دیدگاه ……………………………………………………………………………………………………… 71 2. سیر و سلوک از نظر ابنعربی…………………………………………………………………………………………….. 75 1-2. صفات عارف…………………………………………………………………………………………………………….. 80 2-2. انواع سالکان……………………………………………………………………………………………………………… 81 3-2. مراتب سالکان……………………………………………………………………………………………………………. 82 3. نقش علم در سیر و سلوک از نظر ابنعربی………………………………………………………………………….. 83 فصل سوم: علم و سیر و سلوک از نظر ملاصدرا………………………………………………………………………. 86 1. علم و معرفت از دیدگاه ملاصدرا……………………………………………………………………………………….. 87 1-1. خلاقیّت نفس…………………………………………………………………………………………………………….. 88 2-1. قدرت خلاقیت نفس………………………………………………………………………………………………….. 90 3-1. حصول صور برای نفس……………………………………………………………………………………………… 91 4-1. چگونگی ادراک…………………………………………………………………………………………………………. 92 5-1. ادراک حسی و خیالی………………………………………………………………………………………………….. 93 6-1. ادراک عقلی………………………………………………………………………………………………………………. 94 7-1. تفاوت علم و وجود ذهنی…………………………………………………………………………………………… 96 8-1. تعریف علم……………………………………………………………………………………………………………….. 99 2. سیر و سلوک از نظر ملاصدرا…………………………………………………………………………………………….. 103 1-2. مراتب عقل نظری………………………………………………………………………………………………………. 104 2-2. مراتب عقل عملی………………………………………………………………………………………………………. 106 3-2. تزکیه و تهذیب مقدمۀ سیر و سلوک……………………………………………………………………………… 109 3. نقش علم در سیر و سلوک از نظر ملاصدرا………………………………………………………………………….. 113 1-3. حکمت نظری……………………………………………………………………………………………………………. 113 2-3. حکمت عملی……………………………………………………………………………………………………………. 115 فصل چهارم: مقایسۀ دیدگاه ابنعربی و ملاصدرا در باب علم و نقش آن در سیر و سلوک…………….. 117 1. مقایسۀ دیدگاه ابنعربی و ملاصدرا در باب علم……………………………………………………………………. 118 1-1. اشتراکات ابنعربی و ملاصدرا در باب علم……………………………………………………………………. 119 1-1-1. علم حکم وجود را دارد……………………………………………………………………………………….. 119 2-1-1. بدیهی بودن مفهوم علم…………………………………………………………………………………………. 120 3-1-1. تعریف علم به واسطۀ بیان ویژگیها……………………………………………………………………….. 122 1-3-1-1. احاطۀ به معلومات…………………………………………………………………………………………. 122 2-3-1-1. درک مدرَکات همانگونه که هستند………………………………………………………………….. 122 3-3-1-1. حضور مجرد نزد مجرد………………………………………………………………………………….. 124 4-1-1. حقیقتِ علم………………………………………………………………………………………………………… 127 1-4-1-1. حقیقت علم از دیدگاه ابنعربی……………………………………………………………………….. 129 2-4-1-1. حقیقت علم از دیدگاه ملاصدرا………………………………………………………………………. 132 5-1-1. علم مقارن با سعادت……………………………………………………………………………………………. 133 6-1-1. کمال آدمی………………………………………………………………………………………………………….. 134 1-6-1-1. کمال آدمی از دیدگاه ابنعربی………………………………………………………………………… 135 2-6-1-1. کمال آدمی از دیدگاه ملاصدرا………………………………………………………………………… 138 2-1. اختلافات ابنعربی و ملاصدرا در باب علم……………………………………………………………………. 140 2. مقایسۀ دیدگاه ابنعربی و ملاصدرا در باب سیر و سلوک………………………………………………………. 141 1-2. سیر و سلوک نوعی انتقال است……………………………………………………………………………………. 143 2-2. تزکیه و تهذیب گام اول در سیر و سلوک……………………………………………………………………… 144 3-2. آغاز سلوک همان انتقالش است…………………………………………………………………………………… 144 4-2. نهایت سلوک، فناء فی الله و بقاء بالله…………………………………………………………………………….. 145 5-2. قلب جایگاه معرفت الهی…………………………………………………………………………………………….. 147 3. مقایسۀ دیدگاه ابنعربی و ملاصدرا در باب نقش علم در سیر و سلوک……………………………………. 148 1-3. مساوقت علم و کمال………………………………………………………………………………………………….. 148 2-3. مساوفت علم و بهشت………………………………………………………………………………………………… 149 3-3. مساوقت علم و رؤیت خدا………………………………………………………………………………………….. 151 4-3. مساوقت علم و فنا……………………………………………………………………………………………………… 152 5-3. مساوقت علم و معراج………………………………………………………………………………………………… 153 نتیجهگیری…………………………………………………………………………………………………………………………… 157 فهرست مطالب…………………………………………………………………………………………………………………….. 159

فصل اول
کلیات

1. مقدمه
متفکران تعاریف گوناگونی از علم ارائه کردهاند، همچنان که نگاه تمامی عارفان نسبت به سیر و سلوک و نقش علم در آن مختلف است. در این رساله سؤال اصلی ما این است که آیا ابنعربی و ملاصدرا تعریف مشترکی از علم دارند یا تعاریف آنها از علم مختلف است؟ از اینرو برای پاسخ دادن به این پرسش به آثار و منابع معتبر آنان رجوع کرده و با مقایسۀ دیدگاه هر دو، پاسخی مناسب به این پرسش خواهیم داد.

1-1. تبیین مسألۀ پژوهشی و اهمیت آن
هدفِ تمامی متفکران مسلمان وصول به حقیقت بوده است؛ اما هر گروه از آنها بر اساس نوع تفکر خود، راه رسیدن به حقیقت را به گونهای متفاوت از دیگران بیان کردهاند. متکلمان با روشی نقلی و فیلسوفان مشایی با روش عقلی تلاش کردهاند تا به حقیقت نائل آیند. عارفان اما، سیر و سلوک عرفانی را تنها راه وصول به حقیقت میدانند. ابنعربی بنیانگذار عرفان نظری در اسلام با اینکه در آثار خود بر سیر و سلوک بسیار تأکید میکند؛ اما مقدمۀ سلوک به سوی حقیقت را «علم» میداند. ملاصدرا پایهگذار حکمت متعالیه نیز با اینکه فیلسوفی اهل عقل و استدلال است؛ اما آنچنان دلبستۀ عرفان ابنعربی است که کتاب خویش را با توجه به چهار مرحلۀ سلوک عرفانی الحکمةالمتعالية فی الاسفار الاربعة العقلية نام نهاده است.
مسألۀ اصلی این پژوهش بررسی چیستی علم در عرفان ابن عربی و حکمت صدرایی و نقش آن در سیر و سلوک عرفانی است. بر مبنای «وحدت وجود» که ابنعربی بدان معتقد است، علم به چه معناست؟ و چه نقشی در سیر و سلوک برای رسیدن به حقیقت دارد؟ همين دو مسأله در ملاصدرا نیز دارای اهمیّت است؛ زیرا شعار مشهور حکمت متعالیه «جمع عرفان و برهان» است و ملاصدرا نیز گرچه در آغاز «وحدت تشکیکی وجود» را اثبات میکند؛ اما در مباحث «علت و معلول» با قبول «وحدت شخصی وجود» بر آن برهان اقامه میکند.

2-1. پیشینۀ پژوهش
موضوع اصلی این پژوهش علم و نقش آن در سیر و سلوک عرفانی از دیدگاه ابنعربی و ملاصدرا است. با دقت در تحقیقات انجام گرفته تاکنون پژوهشی در بارۀ نقش علم در سیر و سلوک از منظر ملاصدرا و ابنعربی صورت نگرفته است، اما درباۀ علم پژوهشهایی انجام گرفته است. برای نمونه: علم بشر نسبت به باری تعالی از دیدگاه فلسفۀ اسلامی، میر مسعود فاطمی/ علم پیشین الهی و اختیار انسان، عباس فنی اصل/ علم و ادراک از دیدگاه ابنسینا و ملاصدرا، سحر کاوندی/ دیدگاه محییالدین ابنعربی در علم و شناخت، محمد اکبری. در این باره کتابهایی نیز نوشته شده است. برای نمونه: شیخ اکبر نظریۀ اجمالی به سیر و سلوک و حیات معنوی محییالدین ابنعربی، نوشتۀ محمد مددپور.

3-1. اهمیت بحث
در تفکر اسلامی رسیدن به کمال، هدف اصلی زندگی آدمی است. صوفیان راه رسيدن به کمال را سیر و سلوک و اکثر فیلسوفان آن را در دستیافتن به علم و معرفت میدانند. ابنعربی و ملاصدرا، هر يک با روش خاص خود، به سیر و سلوک اهميت داده و آن را برای رسیدن به کمال ضروری میدانند؛ اما معتقدند که علمآموزی در آغاز سیر و سلوک، امری لازم است؛ همچنانکه نهایت سیر و سلوک رسیدن به معرفت حقیقی است. از اینروست که بررسی نقش علم در سیر و سلوک دارای اهمیّت است.

4-1. سؤالات پژوهش
پرسش اصلی
از دیدگاه ابن عربی و ملاصدرا علم چیست و چه نقشی در سیر و سلوک دارد؟
پرسشهای فرعی
– علم آموزی از ديدگاه ابنعربی و ملاصدرا چه اهميتی دارد؟
– در عرفان ابنعربی و حکمت متعالیه اهمیّت سیر و سلوک در چیست؟
– غايت سير و سلوک عرفانی از منظر ابنعربی و ملاصدرا چيست؟

5-1. فرضيههای پژوهش
– گرچه بيان ملاصدرا در تعريف علم متفاوت از بيان ابنعربی است؛ اما با توجه به «وحدت وجود» که هر دو بدان معتقدند، يک تعريف را برای علم با زبانهای مختلف ـ زبان عرفانی و زبان فلسفی ـ بيان کردهاند.
– به باور هر دو متفکر سير و سلوک برای رسيدن به حقيقت و کمال ضروری است.
– غايت سير و سلوک عرفانی، رسيدن به مقام ولايت الهی است و اين غايت بدون علم دست يافتنی نيست. مقصود از علم، معنای مطلق آن است که هم شامل علم حصولی و هم شامل علم حضوری میشود. در ابتدای سیر و سلوک، علم حصولی توشۀ راه سالک است تا در انتها به علم حضوری و شهود حق تعالی برسد.

6-1. روش تحقیق و مراحل آن
روش تحقیق در این پژوهش، کتابخانهای است که با مراجعه به کتابخانههای مربوطه، فیشبرداری از آثار ملاصدرا و ابنعربی، مقالات و دیگر آثار مکتوب و مرتبط با موضوع تحقیق، صورت گرفته است. پس از مطالعه و گزارش آثار و منابع ذکر شده و تحلیل و بررسی آنها سعی شده دیدگاه ملاصدرا و ابنعربی در مورد موضوع بحث به صورت منسجم و منظم تدوین گردد.

7-1. بررسی منابع
منابعی که در این پژوهش مورد استفاده قرار میگیرد، کتابهای ابنعربی و ملاصدرا بخصوص کتاب الفتوحاتالمکية از ابنعربی و کتابهای الحکمةالمتعالية فی الاسفارالاربعة، شواهد الربوبية، مبدأ و معاد، اسرار الآیات و مفاتیح الغیب از ملاصدرا است.

8-1. ساختار پایاننامه
در این پژوهش نخست به پیشینۀ بحث پرداخته شده، از اینرو ابتدا تعریفی لغوی از علم ارائه دادیم و سپس علم در قرآن و فیلسوفان، متکلمان و عارفان و سپس سیر و سلوک از نظر فیلسوفان و عارفان به طور کلی و اجمالی آورده شده است و در انتها به نقش علم از نظر فیلسوفان و عارفان پرداختهایم.
در فصل دوم به علم، سیر و سلوک و نقش علم در سیر و سلوک از نظر ابنعربی پرداخته شده است.
در فصل سوم نیز علم، سیر و سلوک و نقش آن در سیر و سلوک از نظر ملاصدرا مورد بحث قرار گرفته است.
در فصل چهارم نیز به موارد مشترک و موارد اختلاف ابنعربی و ملاصدرا در باب علم پرداخته و سپس سیر و سلوک و نقش علم در سیر و سلوک را بیان کردهایم.

2. پیشینۀ بحث
در این فصل در پی بیان پیشینۀ بحث هستیم. در ابتدا به تعریف لغوی و اصطلاحی علم و نیز سیر و سلوک میپردازیم و سپس به دیدگاه قرآن و احادیث در این باره اشارهای کرده و بعد از آن دیدگاه متکلمان را در باب علم بیان میکنیم. پس از بیان نظر متکلمان اشعری، متعزلی و متکلمان شیعه، به تعریف علم و نقش آن در سیر و سلوک از نظر عارفان اشاره کرده و در پایان، به نظر ابنسینا و شیخاشراق میپردازیم.

1-2. علم از نظر متکلمان و عارفان و فیلسوفان پیش از ملاصدرا
علم در لغت به معنای دانستن و مترادف با ادراک به مفهوم حصول صورت چیزی در ذهن است. علم مترادف معرفت نیز دانسته میشود که با آن یک وجه تمایز دارد و آن این است که علم مجموعۀ معارض است که متصف به وحدت و تعمیم است1.
در آیات بسیاری از قرآن کریم بر شرافت علم و نقش آن در رسيدن آدمی به سعادت تأکید شده است؛ مثلاً در آیهای بيان شده که عالِم و غیرعالِم برابر نيستند2 و در آیهای ديگر خداوند عالِمان را به مرتبههایی بلند فرا میبرد3؛ همچنین در آیة 28 سورة فاطر بیان شده: «از ميان بندگان خدا، تنها دانشمندان از او مى‏ترسند»4. محور اصلی نخستین سورۀ قرآن یعنی سورۀ علق، نیز علم و دانش است؛ خداوند در این سوره فرمودهاند: «بخوان به نام پروردگارت كه(جهان را) آفريد، همان كس كه انسان را از خون بسته‏اى خلق كرد، بخوان كه پروردگارت(از همه) بزرگوارتر است‏، همان كسى كه به وسيلۀ قلم تعليم نمود، و به انسان آنچه را نمى‏دانست ياد داد»5. از آنجایی که اسلام دینی است که بر ایمان مبتنی بر شناخت تأکید دارد، بیشتر آیاتی که دربارۀ اعتقادات است، مبتنی بر شناخت و دانش است و چنین ایمانی ایمان برتر و والاتر است6
پیامبر اکرم (ص) نیز تاکید زیادی بر علم کردهاند، ایشان در حدیثی فرمودهاند: «اذا اتی علی یوم لا ازداد فیه علما یقربنی الی الله تعالی فلابورک لی فی طلوع الشمس ذلک الیوم»7. همچنین پیامبر فرموده است: «طلب العلم فريضة علی کل مسلم»، «جستجوی علم بر هر مسلمانی واجب است»8. امیرالمومنین نيز در نهج البلاغه فرمودهاند: «كل وعاء يضيق بما جعل فيه الا وعاء العلم فانه يتسع»9. وی علم را به ظرفی تشبیه کرده که هر چقدر در آن آب حیات علوم و معارف ریخته شود ظرفیت و گنجایش وی بیشتر می شود برخلاف دیگر ظروف که با ریختن آب در آن گنجایشش تنگ میشود.

1-1-2. علم از نظر متکلمان
علم دارای معانی و مفاهیم متعددی است و هر کدام از متکلمان تعاریف گوناگون و بعضاً مختلفی از علم آوردهاند. مقصود ما در این بخش این است که به بیان دیدگاه متکلمان اشعری و معتزلی و شیعی بپردازیم.

1-1-1-2. علم از دیدگاه متکلمان مسلمان
متفکران مسلمان مفاهيم موجود در ذهن را به دو دسته تقسيم کردهاند: مفاهيم بديهي و مفاهيم نظري. مفاهيم بديهي، مفاهيمي روشن و واضحاند که نياز به تعريف ندارند، امّا مفاهيم نظري نياز به تعريف دارند و در تعريف آنها ـ در نهايت ـ به مفاهيم بديهي ميرسيم. بنابراين مفاهيم بديهي، پايه و اساس تصورات انسان هستند. البته در ميان متفکران مسلمان، امام فخررازي معتقد است که تمام مفاهيم بديهياند و هيچ مفهومي قابل تعريف نيست.
«ببايد دانست که دانستن بر دو گونه است: يکي در رسيدن، دويم بگرويدن. و در رسيدن آن باشد که مفهومي در خاطر افتد چنانکه بر وي هيچ حکم کرده نشود نه به نفي و نه به اثبات. و در اين مقام بايد که فرق ميان عدم حکم و حکم به عدم معلوم باشد. و در رسيدن را به تازي تصوّر گويند. و امّا بگرويدن آن باشد که چون دو مفهوم در خاطر افتد، يکي را به دويم نسبت کرده شود، يا به نفي يا به اثبات. و بگرويدن را به تازي تصديق گويند. چون اين معني معلوم شد گوييم يا همه تصوّرات مکتسب يا همه بديهي باشد يا بعضي مکتسب باشد و بعضي بديهي… مذهب من آن است که همۀ تصورات بديهي است و مذهب کل متقدمان آن است که بعضي بديهي است و بعضي مکتسب»10.
اما در مورد مفهوم علم، فخررازي در مفاتيح الغيب تعريفات گوناگون آن را از متکلمان اشعري، معتزلي، فيلسوفان و غزالي نقادي کرده و سپس توضيح ميدهد که عدم توانايي براي تعريف کردن يک مفهوم، يا به دليل مخفي بودن کامل آن از درک آدمي است و يا به دليل وضوح و روشني آن است؛ وضوحي که مفهومي آشکارتر از آن يافت نميشود تا بتواند معرِّفِ آن مفهوم باشد. ماهيت علم بدين گونه است؛ يعني بطور کاملاً بديهي و آشکار متصور ميشود و لذا نيازي به تعريف ندارد، و بلکه تعريف آن محال است؛ زيرا هر شخصي ضرورتاً ميداند که به خود علم دارد و نيز به اينکه در آسمان و يا در اعماق دريا نيست. اين علمِ ضروري به اينکه عالِم به اين امور است، در واقع علمِ به اتصاف ذاتش به اين علوم است و کسي که به نسبت دو چيز علم داشته باشد، بدون شک به هر دو طرف نسبت نيز علم دارد. و لذا چون علم ضروري به اين نسبت حاصل است، قطعاً علم ضروري به ماهيت علم نيز حاصل است و لذا تعريف علم محال است11.
علاوه بر اين، فخررازي در المباحث المشرقية دو دليلِ ديگر بر امتناع تعريف علم آورده است:
1. علم است که اشياي ديگر را از هم متمايز ميکند و لذا به طريق اولي خود را از غير تمييز ميدهد.
2. اشياي ديگر به واسطۀ علم شناخته ميشوند و لذا علم از آنها آشکارتر است؛ زيرا علم حالتي نفساني است که موجود زنده در درون خود و بدون خطا مييابد، و هرچه چنين باشد، تعريفش محال است12.
در اينجا ذکر اين نکته لازم است که ابنعربي و ملاصدرا نيز با مباني ديگري مفهوم علم را غير قابل تعريف ميدانند که بحث تفصيلي آن را در فصول بعد بيان خواهيم کرد.

2-1-1-2. علم از دیدگاه معتزله
نظّام معتزلي در تعريف علم گفته است: «حرکةفي القلب عند وجود الشيء کما وجد و عرف»13. بر اين قول اشکال وارد شده به اينکه صحيح نيست گفته شود که قلب به واسطۀ علم، حرکت ميکند؛ به علاوه اينکه اين تعريف خلط ميان عمل و اراده کرده است، در حالي که در جنس و وصف مختلفند14.
ابوعلي جُبّائي(235-330ق) و ابوهاشم جُبّائي(ف: 321ق) ـ دو تن از شيوخ معتزله ـ علم را به «اعتقاد الشيء علي ما هو به»، «اعتقاد به شیء آن گونه که هست» تعريف کردهاند15.
قاضي عبدالجبار خود، علم را معنايي ميداند که موجبِ اطمينان و سکون نفس شود وي علم را بدين گونه تعريف کرده است:
«المعني الذي يقتضي سکون نفس العالم إلي ما تناوله، فليس من العلم في شيء ما لم يطمئن إليه المرء و يعتقده. و لذلک، فإن ذلک المعني لايختص بهذا الحکم إلا إذا کان اعتقاداً يعتقده علي ما هو به واقعاً علي وجه مخصوص»، «علم معنایی است که موجب سکون و اطمینان نفس عالِم است نسبت به آن چیزی که درک کرده است، چیزی که آدمی به آن اطمینان و اعتقاد نداشته باشد علم نیست. پس آن معنایی که انسان به آن اعتقاد نداشته باشد به حکم علم بودن مختص نیست مگر آنکه اعتقاد به چیزی حاصل شده باشد آن گونه که هست به وجه مخصوص»16.

3-1-1-2. علم از دیدگاه اشاعره
ابوالحسن اشعري(260-324ق) ـ پايهگذار مکتب اشعري ـ دو تعريف براي علم آورده است: الف. «ما يعلم به» آنچه معلوم است. ب. «ما تصير به الذات عالِماً»، علم چيزي است که ذات به واسطۀ آن عالِم ميشود17. بر اين دو تعريف اشکال دور وارد شده است؛ يعني عالِم و معلوم با «علم» تعريف ميشوند و تعريف علم به آنها تعريف دوري و باطل است. فخررازي از اين اشکال چنين پاسخ داده که علم انسان به عالِم بودن خود، و نيز به لذت و دردِ خود، علمي ضروري است و اما علم به عالم بودن به اين چيزها، علم به اصل علم است؛ زيرا ماهيت مطلق در ماهيتِ مقيد داخل است18. ملاصدرا اشکال دقيقي بر اين پاسخ دارد:
«سخن در بيان مفهوم علم و تعريف معناي آن است؛ نه در ثبوت و تحقق علم و نه در اثبات و تحقيق آن. اين بيان، تنها وجود و وجدان ماهيت علم را ترسيم ميکند و نه تعريف آن را. اگر کسي ادعاي بديهي بودن براي تصور علم داشته باشد و اينگونه استدلال کند، موجه خواهد بود. و شايد مراد گوينده همين باشد»19.
باقلاني(338-403) علم را به «معرفة المعلوم علي ماهو به»، «معرفت معلوم بدان گونه که هست» تعريف کرده است20. در اين تعريف، به جاي «معرفتِ شيء»، معرفتِ معلوم گفته شده؛ زيرا شيء به معناي موجود است، اما علم به معدومات نيز تعلق ميگيرد. و لذا اگر در تعريف علم، معرفت شيء گفته ميشد، تعريف، جامعِ افراد نبود.و در تعريفي ديگر گويد: «علم همان معرفت است»21. بر تعريف اول، اين اشکال وارد شده است که تعريفي دوري است؛ زيرا علم با معلوم تعريف شده است، در حالي که معلوم خود، مشتق از علم است. بر تعريف دوم، دو اشکال وارد شده است: يکي اينکه تعريف شيء بنفسه است؛ زيرا علم و معرفت يکي هستند و قطعاً چنين تعريفي باطل است. و ديگر اينکه بنا بر قولي، معرفت، حصول علم بعد از اشتباه است، و لذا گفته ميشود فلاني را نميشناختم و اينک به او معرفت يافتم. به همين دليل است که به علم خداوند نميتوان، معرفت گفت. تعريف علم به معرفت، علمِ خداوند را از تعريف خارج ميکند؛ در حالي که گويندۀ اين تعريف به علمِ خدا اعتقاد دارد22.
علم از نظر باقلاني بر دو نوع است: علمِ قديم، که علمِ خداوند است و علمِ محدَث، که علمِ مخلوقات است. علم ضروري، «علمي است که لازمۀ نفسِ مخلوق است، به گونهاي که خروج و انفکاک از آن محال است و امکانِ شک در متعلَّقِ آن نيست». اما علمِ نظري، علمي است که وابسته به فکر و تأمّل در حالِ معلوم است23.
علاوه بر تعاريف فوق، چند تعريف ديگر از اشاعره در مورد علم در کتابها مذکور است: «علم صفتي است که موجود زنده به واسطۀ آن، عالِم ميگردد»24. تعريف ديگر اينکه: «صفت راسخي در نفس است که به واسطۀ آن جزئيات و کليات درک ميشوند» يا «علم وصولِ نفس به معناي شيء است» يا «اضافه و نسبتي خاص بين عاقل و معقول است»25.
4-1-1-2. علم از دیدگاه متکلمان شیعه
متکلمان شیعه در بحث از علم و چیستی آن، غالباً تحت تأثير فیلسوفان هستند. خواجه نصیرالدین طوسی علم را جوهری انسان ساز میداند26 و معتقد است که انسان میتواند با توسعه دادن به علم و معرفت خود، اشتداد وجودی یابد27، وی معتقد است که علم سازندۀ روح است28 ، همچنین به باور وی علم ذاتیِ نفوس ناطقه نیست، بلکه عرضی است که عارض بر نفس میشود، همچنین علم از سنخ تذکر نیست29 . از نظر خفری علم حقیقی علمی است که سبب انکشاف شی بر ما می شود یعنی علمی که به آن وسیله چیزی بالذات در نزد ما حاضر است30 .
به باور نظرعلی طالقانی علم، کمال است و غرض از خلقت هم رسیدن به همین کمال است31 . وی میگوید: «دل آدمى كه مراد از او روح انسانى است به منزله كرباس است و علم و ادراك و دانش به منزله يك خم صبّاغى است»32 که دل آدمی از خم علم رنگی به خود میگیرد همچنین به باور وی علم رحمت خداوندی است33.
لاهیجی در گوهر مراد میگوید:
«بدان كه شناختن و دانستن و دريافتن در فارسى، و معرفت و علم و ادراك در عربى، گاه همه به يك معنى اطلاق شود و گاه هر يك به معنى جداگانه اما نزديك باشند به هم. و هرگاه به يك معنى اطلاق شوند آن معنى نزد علما صورت چيزها باشد كه درآيد آن صورت در ذهن انسان. و مراد از ذهن، قوتى و آلتى باشد كه صورتهاى اشياء در او حاصل تواند شد؛ و مراد از صورت چيزى باشد از شي‏ء كه به عينه آن شي‏ء نباشد اما موافق آن شي‏ء باشد چون صورت شخص در آينه، و صورت فرس بر ديوار»34 .
از نظر وی علم بر دو قسم است: علم نظری و کسبی، علم بدیهی و ضروری. علم نظری علمی است که حصول آن به واسطه و صورت علمی دیگری نیاز دارد؛ علم بدیهی نیز علمی است که نیاز به واسطه و صورت علمی دیگری نیاز ندارد35.

2-1-2. علم از ديدگاه عارفان
علم و علمآموزی از دیدگاه عارفان آنچنان دارای اهميّت بوده است که تعدادی از آثارِ کلاسیک در عرفان اسلامی با بابِ علم آغاز شده است. از جملۀ این کتابها میتوان به کشف المحجوبِ هجویری، احیاء علوم الدینِ غزالی و تمهیداتِ عينالقضات همدانی اشاره کرد. در عرفان اسلامی علمآموزی، مجاهدهای تلقی شده که آدمی را از شرک میرهاند36؛ زیرا در سلوک إلی الله، علم برای رهرو به مانند آتشی است که خيالات فاسد و انديشههای باطل را از بين برده و موجب رستگاری او میشود: «چون سالک دانا شد و عارف گشت، آن علم و معرفت سالک به مثابت آتش باشد، جمله خیالات فاسد را و اندیشه​های باطل را»37 .
از اینرو حسنهای که مؤمنان در این جهان، خواهان آنند، علم و عبادت است38 . در واقع علم و ایمان قرین هماند و از هم جدا نمیشوند. علم، ظاهرِ ایمان و ایمان، باطنِ علم است. قوّت و ضعفِ ایمان به زیادت و نقصانِ علم است. چنانکه لقمان به فرزندش گفت: «همانگونه که محصولِ کشاورز با آب و خاک به سامان میرسد، ایمان نیز با علم و عمل کامل میشود»39 . از اینرو پیامبر (ص) فرموده است: «اگر روزی بیاید و بر دانش من افزوده نشود، طلوعِ خورشید برای من در آن روز مبارک نمیباشد»40. در تقابل میانِ علم و عمل، علم را میتوان صفتِ خداوند و عمل را صفتِ بنده دانست و از آنجا که سالک باید به صفاتِ الهی متصف شود، میتوان گفت که علم بر عمل برتری دارد41. به تعبیر غزالی «غذاى دل، علم و حكمت است، و حيات او بدان است»42.
عرفا غالباً آغازِ سلوک براي رسيدن به حقيقت را تحصيل علم و بدست آوردن معرفت میدانند. از نظر ايشان هيچ آفتی در اين راه بدتر و خطرناکتر از جهل نيست:
آفتي نبود بتر از ناشناخت تو بر يار و نداني عشق باخت43
«قوله تعالى: وَ إِذا سَمِعُوا ما أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ الاية- درين آيت اشارتست كه ايمان شنيدنى است و ديدنى و شناختنى و گفتنى و كردنى. سمعوا دليل است كه شنيدنى است، تَرى‏ أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ دليل است كه ديدنى است، مِمَّا عَرَفُوا دليل است كه شناختنى است، يَقُولُونَ دليل است كه گفتنى است. آن گه در آخر آيت گفت: وَ ذلِكَ جَزاءُ الْمُحْسِنِينَ- اين محسنين دليل است كه عمل در آن كردنى است اما ابتدا بسماع كرد كه نخست سماع است، بنده حق بشنود، او را خوش آيد، درپذيرد، و بكار درآيد و عمل كند. رب العالمين قومى را مى‏پسندد كه جمله اين خصال در ايشان موجود است»44.
و لذا عدهای از صوفیان علم را برتر از عمل، و جهل را بزرگترین معصیت میدانند: «هیچ معصیت عظیمتر از جهل نیست»45. و عذابِ آن هیچگاه منقطع نمیشود.
«اگر عذاب از جهت نقصان علم باشد، هرگز ازان عذاب خلاص نیابند و اگر عذاب از جهت نقصان طهارت بود، به مرور ایّام از آن عذاب خلاص یابد»46.
اعمال عادی و روزمرۀ جاهل، در عرفان معصیت تلقی میشود و همین اعمال برای عالم عبادت است.
«جاهل اگر می​خورد، و می​خسپد، و شهوت می​راند جمله معصیت است، و بعد از ایمان، یعنی بعد از علم، عالم اگر می​خوردو میخسپد، و شهوت می​راند جمله طاعت است»47.
به باور خواجه عبدالله گرچه علم برای عارف، پایبند است؛ اما عارفِ فاقدِ علم، شیطانی بیش نیست: «شیخ الاسلام گفت که علم عارف را پایبند است لکن عارف بی علم دیو است»48؛ زیرا کار شیطان، وارونه جلوه دادنِ حقایق و فریب دادنِ آدمی است و سالکِ جاهل همواره خود و دیگران را میفریبد. جهالت وی را به سوی شیطان میکشاند درحالی که گمان میکند که سالک إلی الله است.

تمایز میان علم و قولِ به علم
عارفان همواره ميان عالِم و کسی که فقط به روايتِ علم اکتفا میکند، تفاوت گذاشتهاند. از انس بن مالک نقل است که گوید: «هِمَّةُ العلماءِ الدّرایةُ و همَّةُ السُّفهاء الرّوایةُ»49. خواجه عبدالله با تمایز گذاردنِ میان علم و قولِ به علم، حقیقتِ علم را آن میداند که آدمی را به عملِ صالح برساند.
«علما راه به قدم عبرت کنند، سفها از جهل بر قول بسنده کنند، متکلم خود را عالم داند، قول العلم را از عین العلم باز نداند… تأثیر عقل و علم را از تأثیر جهل و ظلم باز نداند، به غلبۀ قول و عبارت تا در غلط افتد و خلق را در غلط اندازد، چون اهل نفاق در قول شهادت و عمل بی اخلاص»50.
بنابراین کسی که از علم تنها بر قول آن اکتفاء کند، جاهلی است که به غلط خود را عالِم داند؛ زیرا به باور صوفیان آدمی میان دو عالَم نور و ظلمت واقع است. علم حقیقی در عالَمِ نور یا همان عالَمِ الهی است و بر دنیای فانی که عالَمِ ظلمت است، جهل حاکم است. بنابراین هر ادراک یا شهود و یا حالتی که آدمی را متوجهِ عالَمِ نور کند، علم است؛ و هر ادراک یا حالی که از جهت توجه به عالَمِ ظلمت، نصیبِ آدمی شود، جهل مرکبی است که از جهتِ مشابهت در ادراک با علم، به غلط علم نامیده میشود.
«گرفت و تحصیل علم را علم باید تا به علم علم تحصیل کند که هرچه در نمکسار افتد نمک شُو، علمی که به جهل گیری مدد جهل شُو، نفعِ او ضرّ شُو… چون به جهل علم را بگرفت همه آلتِ جهالت سازد و علّت ها بر هم میافزاید»51.
و لذا صاحبِ چنین علمی که در واقع جهل است، اگر سالها نیز در قول به علم مداومت کند، نه برای خود و نه برای دیگران، مفید نخواهد بود.
«کسی ده سال علم آموزد چراغی برنیفروزد، درویشی حرفی بگوید خلقی در آن بسوزد»52.
معرفت حقيقی آن است که آدمی را به خداوند نزديک کند: «شناخت صوفيان شناخت است، آنِ دیگران پنداره است… او که از این[شناخت صوفیان] بهره ندارد، هر چند که هنر او بیش بود از الله دورتر است»53. درویشِ حقیقی علمی دارد که یک ذرّۀ آن از دو عالَم بهتر است: «یک ذرّه شناخت به از دو عالم یافت»54. این علم موهبتی الهی است که هر کس در خود استعداد ایجاد کند، خداوند بر او افاضه خواهد کرد.
«این کار نه به جهد و کوشش است بلکه به عطا و بخشش است. این کار نه به طاعت است بلکه محض توفیق و عنایت است، این کار نه به رنگ و پوست است بلکه به عنایت دوست است»55.
بنابر آیۀ کریمۀ «إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ»56، یکی از ویژگیهای علمِ حقیقی آن است که خوف و خشیّت در آدمی ایجاد کند: «آن كس را كه اين علم باشد و آن گه باين علوم خالق را عبادت نكند اسم آن جهل از وى بنيفتد كه آن علم كه ضد آن جهل است آنست كه اللَّه گفت: إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ»57. این خشیت، به تعبير پیر هرات، نفس سرکش آدمی را رام میکند58.
خواجه عبدالله از یکی از عارفان نقل میکند که گفت: «امام هر عمل علم است و امام هر علم عنایت»59. امام صادق(ع) در تفسیر آیۀ کریمۀ «إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ»60 عالِم را کسی میداند كه كردارش، گفتارش را تصديق كند. هر كه كردارش گفتارش را تصديق نكند عالم نيست و از آن حضرت روايت شده است كه علم مقرون به عمل و همراه با عمل است پس هر كه به راستى عالم باشد به علمش عمل مى‏كند و هر كس هم كه عمل كند بر دانش او افزوده مى‏شود و علم، عمل را صدا مى‏زند اگر جوابش را داد مى‏ماند و گر نه از آنجا كوچ مى‏كند.
«مصطفى (ص) گفت: «من عمل بما علم ورّثه اللَّه علما لم يعلم». هر كه علم شريعت را كار بند نبود، آن علم ضايع كرد، و بر وى حجّت گردد، و هر كه مرا آن را كار بند بود، آن علم ظاهر حجّت وى گردد، و علم حقيقت بعطا بيابد»61.

3-1-2. علم از دیدگاه فیلسوفان پیش از ملاصدرا
به يقین یکی از مبادیِ بحث در هر موضوعی، دانستنِ تعریف آن است. در تفکّر اسلامی از علم تعریفهای متعددی ارائه شده است؛ تعاریفی که گاه آنها را تعریف به حدّ، گاه تعریف به رسم و گاه تعریفِ لفظی قلمداد کردهاند. سه مکتب مهم فلسفۀ اسلامی یعنی مشاء، اشراق و حکمت متعالیه نیز بر اساس مبانی خاص خویش تعاریف متفاوتی از علم ارائه دادهاند. در اینجا به ترتیب به بررسی و تحلیل تعریف علم در فلسفه مشائی و اشراقی میپردازیم.

1-3-1-2. تعریف علم در فلسفه مشایی
فیلسوفان مشائی بحث از علم را در مباحث مربوط به عرض که از تقسيمات ثانوي موجود است، مطرح میکردند. از نظر ايشان علم ماهيتي عرضي است که در تحقق خويش به موضوع احتياج دارد. اين موضوع در آدمی، «نفس» است که دارای قوهای است که معاني کلي عقلي را از صورتهاي حسّي و خيالي اعيان خارجي انتزاع ميکند و بدينگونه وصف عالِميت براي انسان پديد ميآيد. از اینرو ادراک يا صورت ذهني، حقيقتي قائم به نفس و کيفيتي نفساني است62. بنابر اين باور، علم گاه به «صورت حاصل از شيء در نزد ذهن»63 و گاه به «تمثل حقیقت یک شیء نزدِ مدرِک»64 تعريف ميشود.
1. فارابي علم را از مقولۀ کیف دانسته است با این توضیح که فيلسوفان مشايي در اسلام ماهيات را به ده مقوله تقسيم ميکنند. هر مقوله يک جنس عالي است که انواع مختلفي دارد و يا به تعبير ديگر اجناس متوسط تحت آن قرار دارد.. يکي از اجناس عالي، مقولۀ کيف است. فارابي «کيف» را مقولهاي ميداند که در جواب سؤال از چگونگي (کيف هو؟) در مورد اشخاص بيان ميشود؛ همچنانکه «فصل» در جواب از (کيف هو؟) در مورد انواع قابل بيان است. فارابی در ادامه، مقولۀ کیف را به چهار قسم تقسیم میکند که یکی از اقسام آن «ملکه و حال» است. ملکه و حال، صورتهایی است که در نفساند که اگر با اراده یا عادت حاصل شوند، علوم و صناعات و اخلاق را میسازند و اگر در فطرت انسانی باشند، همان بدیهیات هستند65.
فارابی علم را به حسی و عقلی تقسیم کرده است. حس مدرک جزئیات و عقل مدرک کلیات است66. از طرف دیگر علم به بدیهی و نظری تقسیم میشود و علوم بدیهی مبنای علوم بشری است67.
از نظر فارابی اسمِ علم بر دو معنی اطلاق میشود: تصور و تصدیق. تصدیق نیز دو قسم است: یقینی و غیریقینی. تصدیق یقینی نیز دو قسم است: ضروری و غیرضروری. وقوع اسم علم بر یقین ضروری بیشتر از بقیۀ اقسام است68.
2. ابنسينا نيز همانند فارابی علم را عرض و از مقولۀ کیف میداند. وی در آثار مختلف خویش عبارات گوناگونی در تعریف علم آورده است69. امّا مشهورترین تعریف که مورد توجه شارحان و فیلسوفان بعد از وی واقع شد، در الاشارات و التنبیهاتاست:
«علم به یک شیء آن است که حقیقت آن شیء نزد ادراک کننده تمثل یابد، به گونهای که قوای ادراک کننده صورت آن شیء را مشاهده کند. حال یا حقیقت تمثل یافته در نفس، همان حقیقت شیء خارج از ادراک کننده است، و این در صورتی است که آن حقیقت در خارج، وجودِ بالفعل نداشته باشد؛ مانند بسیاری از اشکال هندسی. و یا حقیقتی است که در خارج



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه

پاسخ دهید