دانشگاه یـــزد
دانشكده منابع طبیعی و کویرشناسی
گروه محیطزیست
پاياننامه
براي دريافت درجه كارشناسي ارشد
مهندسی منابع طبیعی- محیطزیست
ارزیابی اثرات محیطزیستی در صنعت پتروشیمی با استفاده
از مدل پرومته
استادان راهنما:
دکتر فرهاد نژادکورکی
دکتر شراره پورابراهیم
پژوهش و نگارش:
سولماز عموشاهی
مهرماه 1393
تقدیم به:
پدر بزرگوارم
که عالمانه به من آموخت تا چگونه در عرصه زندگی، ایستادگی را تجربه نمایم.
و به مادر گرامیم
دریای بی کران فداکاری و عشق که و جودم برایش همه رنج بود و وجودش برایم همه مهر
و خواهر و برادر عزیزم
تقدیر و تشکر:
شکر و سپاس خداوند بزرگ را که سعادت آموختن را به من عطا فرمود و در سخت ترین لحظات زندگی همراه من بوده و هست.
در پایان این دوره بر خود لازم می دانم از همه عزیزانی که در انجام این تحقیق بزرگوارانه مرا راهنمایی کرده اند قدردانی نمایم.
در وهله اول جای آن دارد که از اساتید راهنمای ارجمندم جناب آقای دکتر فرهاد نژادکورکی و سرکار خانم دکتر شراره پورابراهیم که در طول این پایان نامه یاری رسان من بودند و لحظه به لحظه با راهنماییهایشان به من دلگرمی می دادند کمال تشکر و قدردانی را داشته باشم.
از اساتید بزرگوار داور جناب آقای دکتر محمدرضا علمی و جناب آقای دکتر حبیب ا… میرغفوری نیز سپاسگزارم.
در پایان از پدر و مادر عزیز و خواهر و برادر دوست داشتنیام که همواره در طول زندگی یار و غمخوارم بوده اند صمیمانه تشکر و قدردانی می نمایم.
چکیده:
ارزیابی اثرات توسعه فرآیندی است که به تشخیص، شناسایی ، پیشبینی، ارزیابی و کاهش اثرات پروژههای توسعه میپردازد. تعیین میزان اهمیت اثرات محیطزیستی یکی از مهمترین دغدغههای فرایند ارزیابی اثرات محیطزیستی در طرحها و پروژهها میباشد که عمدتاً به ماهیت چندمعیاره بودن این مسئله وابستگی دارد. در واقع اهمیت یک اثر محیطزیستی را علاوه برشدت اثر، معیارهای متعدد دیگری میسازند. در سالهای اخیر چند نوع از روشهای تصمیمگیری چندمعیاره برای ارزیابی اثرات توسعه پیشنهاد شده است. هدف از تحقیق حاضر استفاده از روش پرومته با درنظر گرفتن عوامل متعدد در تعیین اهمیت اثر در ارزیابی اثرات توسعه صنعت پتروشیمی با هدف بررسی کارایی این روش از خانواده روشهای فرارتبهای است. در این روند، پس از جمع آوری دادههای فیزیکی، شیمیایی، بیولوژیکی و اقتصادی- اجتماعی منطقه مورد مطالعه ، معیارهای مورد نظر در تعیین اهمیت اثر استخراج و میزان اهمیت آنها توسط ابزار پرسشنامه توسط کارشناسان پتروشیمی و سازمانهای مرتبط با استفاده از روش آنتروپی وزندهی شد. پس از تعیین طبقات اثرات محیطزیستی ، هر معیار بر اساس وزنی که به خود اختصاص داده بود در یکی از این طبقات قرار گرفت. آنگاه مراحل اجرای روش پرومته شامل تشکیل ماتریس ارزیابی در دو فاز( ساختمانی و بهرهبرداری)، تعیین توابع برتری و انجام محاسبات در تابعهای برتری اجرا شد. آنگاه میزان مطلوبیت هر گزینه نسبت به گزینههای دیگر با محاسبه جریان خالص اولویتبندی به دست آمد. در نهایت گزینههای موجود در هر فاز نسبت به یکدیگر رتبهبندی شدند. همچنین گزینههای رتبهبندی شده، با نتایج حاصل از روش پاستاکیا مقایسه شدند. نتایج حاصل از پژوهش حاضر نشاندهنده کارایی و تاثیر روش پرومته در ارزیابی اثرات توسعه در مقایسه با روشهای سنتی و معمول ارزیابی اثرات محیطزیستی در ایران است.
کلمات کلیدی: ارزیابی اثرات توسعه، منطق فازی، صنعت پتروشیمی، روش فرارتبهاي پرومته
فهرست مطالب
فصل اول: کلیات
کلیات تحقیق2
مقدمه:2
طرح مسئله:2
ضرورت انجام تحقیق:5
سوالات پژوهشی:6
اهداف تحقیق7
فرضیات8
تاریخچه ارزیابی اثرات محیطزیستی 8
انواع روشهای ارزیابی اثرات محیطزیستی در پروژهها و طرحهای توسعه10
1-7-1- روش فهرستبرداری:10
چکلیستها و ماتریسهای فعل و انفعالی: 11
1-7-3- شاخصهای محیطزیستی: 11
1-7-4- روشهای تجربی: 12
مدلهای ریاضی: 12
فرآیند تصمیمگیری:13
تعریف مسئله:13
تعیین نیازمندیها:13
تعیین اهداف:14
تعیین گزینهها:14
تعیین معیارها:14
انتخاب یک ابزار تصمیمگیری:15
ارزیابی گزینههای موجود برای معیارها:16
اعتبار دادن به راهحل موجود برای مسئله مورد بحث:16
ارزیابی اثرات توسط ماتریس فازی18
معرفی اجمالی روشهای تصمیمگیری چندمعیاره20
1-10-1-تصمیمگیری چندهدفه:21
1-10-2-تصمیمگیری چندشاخصه:21
معرفی روشهای پرومته:22
1-11-1-اطلاعات مدلسازی روش ترجیحی پرومته:28
1-11-1-1- اطلاعات بین معیارها:28
1-11-2- انواع روشهای رایج پرومته:29
1-11-2-1- رتبهبندی بخشی پرومته- 1: 29
1-11-2-2- رتبهبندی کامل پرومته- 2:30
1-11-3- نمودارهای گزینه ها:31
1-11-4- مدل فعل و انفعالی دیداری گایا:32
1-11-4-1- طرح گایا: 32
1-11-4-2- نمایش گرافیکی گزینهها و معیارها:33
1-11-4-3- تاثیر وزنهای موجود در روش پرومته بر طرح گایا:34
1-11-6- پرومته- 5 روش چندمعیاره تحت محدودیت:37
7- فرآیند پرومته GDSS:38
فصل دوم: پیشینه تحقیق45
2-1- سوابق علمی 46
2-1-1- مطالعات داخل کشور46
2-1-2- مطالعات خارج از کشور48
فصل سوم: مواد و روش ها61
3-1- نمودار جریانی تحقیق62
3-2- منطقه مورد مطالعه63
3-2-1- موقعیت منطقه مورد مطالعه63
3-2-2- محيط فيزيكي وشيميايي64
3-2-2-1- توپوگرافي64
3-2-2-2- هوا و اقليم65
3-2-2-2-1- اقليم:65
3-2-2-2-2- دما65
3-2-2-2-3- بارندگي66
3-2-2-2-4- رطوبت نسبي66
3-2-2-2-5- باد66
3-2-2-2- حوزه آبریز و هیدرولوژی:70
3-2-2-3- سنگ و خاک:70
3-2-3- محیط بیولوژیکی:71
3-2-3-1- مناطق حساس محیطزیستی:71
3-2-3-2- گونههای گیاهی:71
3-2-3-2- حیات جانوری:71
3-2-4- وضعیت اقتصادی- اجتماعی:72
3-3- توليدات مجتمع:73
3-4- اطلاعات فني واحدهاي مختلف پتروشيمي اراك73
3-4-1- مصارف توليدات مجتمع:73
3-4-2- خوراك مجتمع:74
3-5- دانش فني و مراحل اجراي طرح:74
3-6- واحد هاي مجتمع:75
– شرح واحد ها76
شرح فرایند واحد الفین:77
3-7-2- شرح فرآيند واحد هيدروژناسيون بنزين پيروليز :78
3-7-3- شرح فرآيند واحد پلي‌اتيلن سبك خطي 78
3-7-4- شرح فرایند واحد پلی اتیلن سنگین 79
3-7-5- شرح فرآيند واحد پلي‌پروپيلن (PP) 80
3-7-6- شرح فرآيند واحد بوتادين (BD) 80
3-7-7- شرح فرآيند واحد اتيلن اكسايد و اتيلن گلايكول (EO/EG)81
3-7-8- شرح فرآيند واحد اتانل آمين82
3-7-9- شرح فرآيند واحد اسيد استيك واستالدئيد (AC/AA) 82
3-7-10- شرح فرايند واحد وينيل استات (VA):83
3-7-11- شرح فرايند واحد 2 اتيل هگزانول (2EH) 84
3-7-12- شرح فرايند واحد بخار85
3-7-13- شرح فرايند واحد آب بدون املاح 85
3-7-14- شرح فرايند واحد ET86
آلودگیهای مجتمع پتروشیمی اراک:87
عملیات میدانی87
ابزارها و نرم افزارها87
چگونگی جمع آوری و تجزیه و تحلیل داده ها87
مراحل اجرایی روش پرومته در ارزیابی اثرات محیط زیستی88
انتخاب گزینهها:89
انتخاب معیارها89
انتخاب مقیاس و کمّی سازی معیارها90
کنترل هماهنگی ارزشها91
وزن دهی معیارها91
ارزیابی اوزان برای(Wj) برای معیارها:92
تعیین طبقات اثرات محیطزیستی:93
تعیین دامنهی ارزش هر طبقه و مرز مربوط به هر طبقه93
رتبه بندی اثر فعالیتها براساس پرومته94
3-12-9-1- مقایسه زوجی تمام گزینه ها با توجه به هر معیار:94
3-12-9-2- محاسبه درجه ارجحیت:94
3-12-9-3- محاسبه درجه ارجحیت چندشاخصه:97
3-12-9-4- ایجاد جریانات فرارتبهای:98
3-12-9-5- ایجاد جریان فرارتبه ای کل:99
ماتریس پاستاکیا100
فصل چهارم: نتایج103
4-1- انتخاب اثرات محیطزیستی از پروژه ارزیابی ساخت و بهرهبرداری مجتمع پتروشیمی اراک104
4-2- انتخاب معیارهای مناسب جهت بررسی اهمیت اثرات محیطزیست در پروژه مجتمع پتروشیمی اراک104
4-3- انتخاب مقیاسهای مناسب جهت کمیسازی معیارها105
کنترل هماهنگی ارزشها:107
بیمقیاس کردن:108
تعیین وزن معیارها:108
تعیین طبقات اثرات محیطزیستی:109
طبقهبندی اثرات بر اساس مدل پرومته110
مقایسه زوجی بین گزینهها:110
4-8-1- تعیین نوع شاخص و تابع مطلوب برای هر معیار:110
محاسبه درجه ارجحیت:110
محاسبه جریانات فرارتبهای مثبت و منفی و جریان فرارتبهای کل:111
رتبهبندی نهایی فاز ساختمانی: 112
رتبهبندی فاز ساختمانی و بهرهبرداری در نرمافزار Decision Lab:113
طبقهبندی اثرات پروژه ساخت و بهرهبرداری از مجتمع پتروشیمی اراک به روش پاستاکیا
جمع‌بندي120
مقایسه نتایج طبقه بندی اثرات با روش پرومته با نتایج حاصل از روش پاستاکیا123
فصل پنجم:بحث و نتیجهگیری127
5-1- مقدمه:128
5-2- مقایسه انواع روشهای معمول ارزیابی اثرات محیطزیستی در ایران با روش پرومته:131
5-2-1- از معمولترین روشهای سنتی ارزیابی اثرات میتوان به موارد زیر اشاره کرد:131
5-2-2- سایر روشهای معمول در ایران:132
پیشنهادات:134
پیوست 135
منابع164
فهرست جداول
جدول1-1- جدول تصمیمگیری21
جدول 1-2- تفاوتهای مدلهای تصمیمگیری چندشاخصه و چندهدفه(عطایی، 1389)22
جدول 1-3- دادههای پایه یک مسئله چندمعیاره24
جدول 1-4- وزنهای اهمیت نسبی28
جدول 3-1- توزيع ماهانه پارامترهاي بارندگي در ايستگاههاي هواشناسي محدوده مطالعاتي- بر حسب ميليمتر67
جدول 3-2- متوسط بارندگي فصلي و درصد آن در محدوده مطالعاتي68
جدول 3-3- مشخصات ماهانه و سالانه رطوبت نسبي در محدوده مطالعاتي_ بر حسب درصد68
جدول 3-4- مشخصات دما در ايستگاههاي هواشناسي محدوده مطالعاتي(بر حسب درجه سانتيگراد)69
جدول 3-5- پارامترهاي باد غالب در ارتفاع 10 متري و متوسط سرعت باد و درصد حالت آرام باد در محدوده مطالعاتي(منطقه شازند)70
جدول 3-6- آبادي هاي شهرستان شازند72
جدول 3-7-واحدهاي فرآيندي و ظرفيت توليد آنها 75
جدول 3-8- معیارهای پیشنهادی صاحب نظران مختلف در تعیین اهمیت اثرات محیطزیستی(خدابخشی،1389)90
جدول 3-10- مخفف محيط‌هاي بررسي آثار محیطزیستی100
جدول 3-11- معيارهاي روش پاستاكيا101
جدول شماره 3-12- راهنماي شاخص‌هاي دامنه اثرات ماتریس پاستاکیا102
جدول 4-1- میانگین هندسی حاصل از پرسشنامهها در فاز ساختمانی106
جدول 4-2- میانگین هندسی حاصل از پرسشنامهها در فاز بهرهبرداری107
جدول 4-3- کنترل هماهنگی ارزشها در فاز ساختمانی107
جدول 4-4- کنترل هماهنگی ارزش معیارها در فاز بهرهبرداری108
جدول 4-5- مراحل وزندهی معیارها در فاز ساختمانی108
جدول 4-6- اوزان نهایی معیارها در فاز ساختمانی109
جدول 4-7- مراحل محاسبه اوزان معیارها در فاز بهرهبرداری109
جدول4-8- اوزان نهایی در فاز بهرهبرداری109
جدول4-9- طبقات اثرات محیطزیستی در فاز ساختمانی109
جدول 4-10- طبقات اثرات محیطزیستی در فاز بهرهبرداری110
جدول 4-12- جریانات فرارتبهای مثبت، منفی وکل در فاز ساختمانی110
جدول 4-13- جریانات فرارتبهای مثبت، منفی وکل در فاز بهرهبرداری111
جدول 4-14- مقایسه نتایج حاصل از روش پرومته با روش پاستاکیا در فاز ساختمانی112
جدول 4-15- مقایسه نتایج حاصل از روش پرومته با روش پاستاکیا در فاز بهرهبرداری123
فهرست نمودارها
نمودار 3-1- نمودار گلباد اراک در سال 138968
نمودار3 -2- جريان توليد و مصارف عمده محصولات مجتمع پتروشيمي اراك76
نمودار 4-1- اثرات گوناگون ناشی از طرح، بر قسمتهای مختلف محیطزیست فاز ساختمانی121
نمودار 4-2- اثرات گوناگون ناشی از طرح، بر قسمتهای مختلف محیطزیست فاز بهرهبرداری121
نمودار 4-3- آثار کلی مثبت و منفی طرح در فاز ساختمانی122
نمودار 4-4- آثار کلی مثبت و منفی طرح در فاز بهرهبرداری122
فهرست اشکال
شکل 1-1: طرح گایا32
شکل 1-2: نمایش گزینهها و معیارها در طرح گایا33
شکل1- 3: بردار واحد وزن در مدل گایا34
شکل 1-4: نتیجه تصمیمگیری در طرح گایا35
شکل 1-5 : مغز بشر36
شکل 1-6- :تضاد بین تصمیمگیران41
شکل 1-7 : مروری بر فرآیند پرومته GDSS41
شکل 1-8: نمایی از نرمافزار DECISION LAB42
شکل 1-9: خروجیهای نرم افزار43
فلوچارت 3-1- فازهای مختلف ارزیابی اثرات محیطزیستی62
شکل 3-1- مقایسه زوجی بین گزینهها و معیارهای مختلف در یک تصمیم چندمعیار62
شکل 3-2- موقعیت منطقه مورد مطالعه64
شکل 3-2- موقعیت پتروشیمی نسبت به مناطق تحت حفاظت حساس73
شکل 3- 3- انواع توابع روش پرومته96
فلوچارت 3-2- مراحل اجرایی روش پرومته در ارزیابی اثرات محیطزیستی88
شکل4-1-رتبهبندی گزینهها توسط پرومته در فاز ساختمانی113
شکل4-2-رتبهبندی گزینهها توسط پرومته در فاز بهرهبرداری114
شکل 4-3-رتبهبندی بخشی گزینهها در فاز ساختمانی115
شکل4-4- رتبهبندی بخشی گزینهها در فاز بهرهبرداری116
شکل 4-5- رتبهبندی کامل فاز ساختمانی117
شکل4-6- رتبهبندی کامل برای فاز بهرهبرداری118
شکل 4-7- نمایش دیداری طرح گایا در فاز ساختمانی119
شکل4-8- نمایش دیداری طرح گایا در فاز بهرهبرداری120
شکل 4-9- ماتریس پاستاکیا در فاز ساختمانی120
شکل 4-10- ماتریس پاستاکیا در فاز بهرهبرداری121

فصل اول:
کلیات

کلیات تحقیق
مقدمه:
طرح مسئله:
در طول تاریخ، اثرات بشر بر روی محیطزیست خود ناچیز بوده، اما طی 200 سال گذشته به ویژه پس از به وقوع پیوستن انقلاب صنعتی، این اثرات به طور فزایندهای افزایش یافته است. هم اکنون جهان مواجه با یک بحران اکولوژیکی است که ابعاد آن روز به روز در حال گسترش میباشد و هرچه زمان میگذرد، ارزیابی و پایش علمی، تصویر دقیق و روشنتری از نشانههای تخریب اکولوژیکی در سراسر کره زمین ارائه میدهند(جعفری، 1380). صنعت نفت و پتروشیمی از مهمترین صنایع کشور ایران میباشد. اولین بار صنعت پتروشیمی در آمریکا پا به عرصه وجود گذاشت و آمریکاییها اصطلاح پتروکمیکال1 را برای مواد خام حاصل از نفت معمول نمودند و سپس در اروپا و ممالک دیگر استفاده از مواد نفتی به عنوان مواد خام اولیه آغاز گردید. در ایران نیز برای اولین بار در سال 1343 شمسی شرکت ملی صنایع پتروشیمی وابسته به شرکت ملی نفت ایران تشکیل شد و فعالیتهای خود را در این زمینه از صنعت آغاز نمود. در واقع صنایع پتروشیمی در ایران قدمتی در حدود نیم قرن دارد( کیالان، 1392). صنایع پتروشیمی به طور بالقوه به عنوان یکی از بزرگترین منابع آلاینده محیطزیست محسوب میشوند. امروزه کنترل و کاهش اثرات آلودگی ناشی از صنایع پتروشیمی جهت حفاظت از محیطزیست به عنوان یکی از مهمترین مسائل و دغدغههای ملل جهان قرار گرفته است. مشکلات محیطزیستی عمده این صنایع به ویژه در شرایط عدم رعایت ضوابط و استانداردهای محیطزیستی پیامدهای مخاطرهآمیز را به همراه داشته و طبیعت زیستی و جوامع انسانی و نیز حیاتوحش را دچار اختلال مینمایند.
ارزیابی اثرات محیطزیست2 به عنوان ابزاری برای برنامهریزی و مدیریت محیطزیستی پروژههای توسعه مطرح است(واترن، 2001). روشهای متعددی برای بررسی ارزیابی اثرات محیطزیستی وجود دارد، برای انتخاب روش مناسب برای هر طرح باید به مجموعهای از شرایط و خصوصیات از قبیل مشخصات روش، خصوصیات محیط و ماهیت طرح توجه کرد (منوری،1384 . صالحی و مرادی، 1390). منظور از ارزیابی اثرات محیطزیستی تشخیص و ارزشگذاری سیستمی آثار بالقوه پروژهها، برنامهها، طرحها، خطمشیها و قوانین بر روی اجزای فیزیکی، شیمیایی، بیولوژیکی، فرهنگی و اقتصادی- اجتماعی محیطزیست است. این مفهوم همچنین شامل برخی ملاحظات و اقدامات پیشنهادی برای تخفیف پروژهها و برنامهها هم هست. هدف نخستین از ارزیابی آثار محیطزیستی ترغیب برنامهریزان و تصمیمگیران به نگرش و توجه به محیطزیست و در نهایت موفقیت در انجام اقداماتی است که از نظر محیطزیستی سازگار باشد(اقتصاد کشاورزی و توسعه، 1375). ارزیابی اثرات محیطزیستی در واقع فرآیندی شامل تشخیص، پیشبینی، ارزیابی و تخفیف آثار بیوفیزیکی، اجتماعی و سایر اثرات مشابه به وجود آمده از توسعههای پیشنهاد شده از سوی تصمیمگیران و نیز کمیسیونها میباشد(1999IAIA3, ). این فرآیند برای اطمینان از این امر شکل میگیرد که آثار ناشی از توسعههای ایجاد شده قبل از اجرای آن به خوبی فهمیده شده و به حساب آید. این ارزیابی سبب میشود که در هنگام اجرای طرحهای توسعه همه آثار و پیامدهای محیطزیستی آن به واسطه وزن و یا سایر تاثیرات اقتصادی و اجتماعی در نظر گرفته شوند. اگر این مرحله به خوبی انجام شود، سود آن در همان مرحله طرحریزی مشخص خواهد شد. از دیگر مزایای این فرآیند آن است که سبب میشود تصمیمگیری بهتری در مورد طرح مورد نظر صورت پذیرد( کایا و کهرمان، 2011).
با توجه به اینکه توسعه و محیطزیست دو موضوع جداییناپذیر میباشند ضروری است که با دستیابی و استفاده از ابزارهای مدیریت محیطزیست، در کلیه برنامههای توسعه حداقل خسارت به منابع و محیطزیست وارد شود. اما عدم توجه به پیامدهای کوتاهمدت و بلندمدت پروژههای مختلف، عمدتا سبب بروز مشکلات اساسی برای انسان و طبیعت خواهد شد(مخدوم، 1374 و 1382). ارزیابی آثار محیطزیستی توسعه از جمله روشهای کارآمدی است که با شناسایی فعالیتهای پروژه و محیطزیست منطقه مطالعاتی اقدام به شناسایی و کاهش آثار منفی مینماید(جعفری و لطفی، 1383). این روش همچنین میتواند به عنوان ابزاری برای برنامهریزی در دسترس مدیران، برنامهریزان و تصمیمگیران قرار گیرد تا بر اساس آن بتوان آثار بالقوه محیطزیستی را که در اثر اجرای طرحهای عمرانی و صنعتی پدیدار میشوند شناسایی کرده و با ارائه گزینههای مختلف اقدام به حل آن نمود(صالحی و کریمی، 1386).
ارزیابی اثرات محیطزیستی شامل حجم زیادی از اطلاعات کمی و کیفی بوده که در کنار هم قرار دارند. به نظر میرسد مشکل اصلی در این روند آن است که روشهای ارزیابی اثرات قادر به دستهبندی اطلاعات کیفی طبیعت نیستند، لذا برای رفع این مشکل اطلاعات کیفی به طور نسبی به مقیاس عددی تبدیل میشود (منوری، 1384). اخیراً روشهای تصمیمگیری چندمعیاره4 به منظور تصمیمسازی مناسب، با در نظر گرفتن مجموعه معیارها، کاربرد زیادی در زمینههای مختلف علمی داشته است که از آن جمله میتوان تعیین اهمیت اثرات محیطزیستی در ارزیابی اثرات محیطزیست را نام برد(خدابخشی،1389؛ سیماناویسن و آستینوویکوس، 2010). در واقع روش تصمیمگیری چندمعیاره برای بیان توام اصطلاحات کیفی و کمی در فرایند تصمیمگیری، با ارایه روشی سیستماتیک کمی به منظور کاهش ابهامات و مشکل قضاوتهای ذهنی انسانی معرفی شدهاند( کایا و کهرمان، 2011. مندوزا و پرابو، 2003).
مدلهای چندمعیاره عمدتاً به دو دسته چندهدفه5 و چندشاخصه6 تقسیم میشوند. در مدلهای چندشاخصه معمولا انتخاب یا از طریق تعیین سطح قابل قبول برای معیارها و یا مقایسه بین گزینهها صورت میگیرد (اصغر پور، 1377؛ وانگ و یون، 1981). با توجه به ماهیت ارزیابی اثرات محیطزیست، مدلهای چندشاخصه در این فرآیند کاربردی هستند.
روش پرومته7 روشی ساختار یافته رتبهبندی ترجیحی است که از آن به منظور رتبهبندی استفاده میشود. این روش برای حل مسائل چندشاخصه با یک ماتریس تصمیمگیری شروع شده و یک رابطه اولویت جزئی را برای رتبهبندی گزینهها از طریق مقایساتزوجی جریانهای غیررتبهای ورودی و خروجی فراهم میکند(میرغفوری و همکاران، 1393). لذا باتوجه به ماهیت فرایند ارزیابی اثرات محیطزیست، کاربرد این روش در تعیین اهمیت اثرات هریک از فعالیتهای موجود در پروژهها قابل توجیه است.
کاربرد ارزیابی اثرات محیطزیست به عنوان یکی از ابزارهای مدیریت محیطزیست، الزام استفاده از این نگرش را برای طرحها و پروژههای بزرگ عمرانی نظیر اکتشاف، ساخت و راهاندازی میادین نفتی و تجهیزات وابسته به آن تأکید مینماید( کانتر، 2003).

ضرورت انجام تحقیق:
بر پایه مطالعات انجام شده 57 درصد از ذخایر نفتی و 45 درصد از ذخایر گازی جهان در منطقه خلیجفارس قرار دارد و طبق برآوردهای انجام شده ذخایر نفتی در این منطقه 715 میلیارد بشکه و حجم ذخایر گازی آن دو هزار و 462 تریلیون فوت مکعب است. جمهوری اسلامی ایران نیز سهم قابل توجهی از این ذخایر دارد.(دوبرادران و محمدزاده، 1393).
مطابق با اهداف پیشبینی شده در سند چشمانداز 20 ساله توسعه، ایران باید در رده دوم کشورهای تولید کننده گاز در جهان قرار گیرد. بر اساس آخرین آمار رسمی که در ترازنامه هیدروکربوری کشور در سال 1384 انتشار یافته است، ایران 14.86% از کل ذخایر گاز طبیعی جهان را در اختیار دارد، با این وجود سهم ایران از تولید آن تنها 3.1% میباشد. کشور ایران با تولید 87 میلیارد مترمکعب گاز در سال 1384، پس از کشورهای روسیه، ایالات متحده آمریکا، کانادا، انگلستان و الجزایر در رتبه ششم گاز در جهان قرار گرفته است(راشدی، 1388). واژه پتروشیمی از دو واژه پترول( به معنای نفت) و شیمی ترکیب یافته و معنای تحتاللفظی آن مواد شیمیایی حاصل از نفت میباشد. ایجاد کارخانجات پتروشیمی به منظور تبدیل بخشی از نفت وگاز به محصولاتی با ارزش افزوده بیشتر از اهمیت جهانی زیادی برخوردار است. احداث و راهبری این پروژهها با توجه به وجود منابع عظیم نفت و گاز در کشور جایگاه عمدهای در برنامههای توسعه صنعتی دارد( منوری، 1380).
شرکت ملی صنایع پتروشیمی به عنوان یکی از چهار شرکت اصلی وزارت نفت از بدو تاسیس در سال 1342 تاکنون نقش مهمی را در توسعه اقتصادی، گسترش صادرات غیرنفتی و تامین مواد اولیه صنایع پایین دستی ایفا کرده و میکند( کیالان، 1392). اهمیت صنایع پتروشیمی در توسعه ملی کشور ایران را میتوان شامل موارد زیر دانست:
تامین مواد اولیه مورد نیاز از داخل کشور
ایجاد ارزش افزوده
به عنوان صنعت پایه و مادر
ایجاد بازار کار و اشتغال
امکان صادرات محصولات
حفظ استقلال ملی
حفظ منابع نفتی کشور و ذخیره آن ها
جلوگیری از خروج ارز به منظور تولید مواد اولیه
عامل توسعه فن آوری ملی
تکمیل زنجیره های تولید( منوری، 1380).
از این رو با توجه به اهمیت فراوان صنعت مورد نظر در پیشبرد اهداف کلان کشور و نیز با در نظر گرفتن میزان آلودگی و تاثیرات منفی آن بر روی محیطزیست، انجام روشی جدید برای ارزیابی اثرات توسعه صنعت مذکور میتواند افق روشنی در زمینه پیشرفت صنعت پتروشیمی به گونهای سازگار با محیطزیست به شمار رود.

سوالات پژوهشی:
با توجه به توضیحات ارائه شده، مسئله مورد بررسی در این مطالعه آن است که:
مزایا و محدودیتهای کاربرد یک روش کمی در تعیین اهمیت اثرات محیطزیستی با توجه به شرایط موجود ارزیابی اثرات محیطزیستی در ایران چگونه است؟
آیا روشهای جدید همانند پرومته برای بهبود روند فرآیند ارزیابی اثرات محیطزیستی در پروژههای صنایع پتروشیمی موثر هستند؟
اهداف تحقیق
تعیین اهمیت اثرات محیطزیستی، یکی از مهمترین مسائل و دغدغههای موجود در فرایند ارزیابی محیطزیستی طرحها و پروژهها است که عمدتاً به ماهیت چندمعیاره بودن آن بستگی دارد، از این رو هدف از انجام مطالعه حاضر آن است که ارزیابی اثرات محیطزیستی پروژه مذکور با روش تصمیمگیری چندمعیاره پرومته به انجام برسد. در حقیقت هدف از این کار استفاده از روشی کمی است که معیارهای متفاوت کمی و کیفی را مدنظر قرار میدهد. در واقع موضوع اصلی این تحقیق، مراحل بعد از ارائه و تعیین امتیاز معیارهای اهمیت هر اثر محیطزیستی را شامل میشود.
لازم به توضیح است که مطالعه موردی این تحقیق، مجتمع پتروشیمی اراک بوده که از نظر قدمت، نوع تولیدات و تجهیزات به عنوان یکی از مهمترین مجتمعهای پتروشیمی کشور مطرح است. قرار گرفتن این صنعت در استان مرکزی که به عنوان یکی از استانهای صنعتی و نسبتا آلوده کشور شناخته میشود نیز از دیگر دلایل انتخاب آن به عنوان مطالعه موردی میباشد.
مجتمعهای پتروشیمی در سراسر کشور به عنوان یکی از مراکز عمده تولیدکننده مواد شیمیایی بر حسب نوع فعالیت و محل استقرار آن تاثیرات مختلفی را بر محیطزیست اطراف خود ایجاد مینمایند(ماهینی، 1390). این صنایع به عنوان یکی از بزرگترین منبع آلایندههای محیط زیست محسوب شده و بر اساس نوع مواد ورودی، مراحل فرآیندی و محصول خروجی، نوع و میزان مواد آلاینده متفاوتی دارند(جعفری و لطفی، 1383). مهمترین اثرات محیطزیستی و بهرهبرداری پروژههای پتروشیمی، آلودگی آب، خاک، هوا، صدا و نیز پیامدهای اقتصادی – اجتماعی است( کایا و کهرمان، 2011). با توجه به اینکه ارزیابی اثرات محیطزیستی چنین کارخانجاتی طبق قوانین کشور الزامی است، لذا برای افزایش ظرفیت و توسعه این واحدها ارزیابی محیطزیستی مورد نیاز خواهد بود(شریعت و منوری، 1375).
در این تحقیق، جهت تعیین اهمیت اثرات مختلف محیطزیستی طرحهای توسعه از روش پرومته استفاده شده است.
بطور کلی اهداف اجرای تحقیق مذکور را میتوان در موارد ذیل خلاصه نمود:
استفاده از منطق فازی که دارای فرمولاسیون قوی و در دسترسی است و میتواند برای طبقهبندی شرایط محیطزیستی به کار رفته و تغییرات طبیعی و نیز انسانی محیطزیست را توصیف کند.
ارائه روشی ساده که بتواند توازن مناسبی میان مشاهدات مطلوب و نامطلوب و نیز میان اثرات گنگ از قبیل اثرات اقتصادی- اجتماعی و بیولوژیکی برقرار کند.
ایجاد روشی که برای طبقهبندی و کمیسازی دادههای طبیعی به کار رفته و روشهایی برای مواجهه مطلوب با دادههای گم شده به وجود آورد.
فرضیات
به منظور در نظر گرفتن فرضیات پژوهش، با توجه به جدید بودن موضوع تحقیق، در ابتدا جستجوی مقدماتی منابع انجام شد و با بررسی مقالات علمی گوناگون، فرضیات زیر در نظر گرفته شد:
روش فرارتبهای پرومته در محيط فازي روشي موثر و كارا با امكان كاربرد در ارزیابی اثرات توسعه پتروشیمی میباشد.
نتایج روش پرومته در محيط فازي سودمندتر از روشهای معمول ارزیابی اثرات در یک مطالعه موردی صنعت پتروشيمي است.
تاریخچه ارزیابی اثرات محیطزیستی
فرآيند تهيه گزارش ارزيابي اثرات محیطزیستی براي اولين بار در سال 1969 ميلادي با وضع قانون سياست محیطزیستی ملي در آمريكا جنبه رسمي به خود گرفت. از آن پس، رویههای مشابهی در بیش از یک صد کشور توسعه یافته یا در حال توسعه در پیش گرفته شده است. بعد از كنفرانس استكهلم در سال 1972 ميلادي بسياري از كشورها خود را موظف به انجام مطالعات ارزيابي اثرات محیطزیستی قبل از اجراي طرحها نمودند. در اواخر سال 1970 مطالعات تحقیقاتی اولیه در زمینه ارزيابي اثرات محیطزیستی در هلند انجام گرفت که به دنبال آن طرحهای پیشنهادی جهت معرفی یک سیستم ارزیابی رسمی ارائه گردید. در سال 1979 طرحهایی به پارلمان هلند ارائه شد و در سال 1986 قانون ارزيابي اثرات محیطزیستی تصویب و به صورت مستقلی از جامعه اقتصادی اروپا اعلام گردید(منوری، 1384).
در ايران عليرغم آنكه اصل پنجاهم قانون اساسي به صورت واضح وظيفه همگان را حفاظت از محيطزيست در كشور جمهوري اسلامي اعلام نموده است، با اين حال انجام مطالعات ارزيابي اثرات محیطزیستی با وقفهاي درحدود 25 سال و پس از صورت جلسه مورخ 23/1/1373 شورایعالی حفاظت محيطزيست كشور الزامي گرديد. اولین قانون در مورد انجام ارزیابی اثرات محیطزیستی در ایران، مصوبه هیئت وزیران در سال 1373 میباشد. به واسطه این قانون مجریان 7 نوع پروژه مختلف مکلف به تهیه گزارش ارزیابی اثرات محیطزیستی شدند. مصوبات بعدی هیئت وزیران پروژههای بیشتری را مشمول این طرح نمود(مجموعه قوانین و مقررات محیطزیست ایران، 1379). که به دلیل فقدان الگوی مصوب هیچ حرکتی در اجرای مصوبه مذکور نگردید تا آنکه مجدداً در تاریخ 2/10/76 با تصویب الگوی تهیه گزارش ارزيابي اثرات محیطزیستی در شورای یاد شده حرکت به سوی پیشبینی و رعایت ملاحظات محیطزیستی در احداث و بهرهبرداری طرحهای توسعه گشوده شد. بدین نحو که مجریان موظف شدند تا به همراه گزارش امکانسنجی و مکانیابی پروژهها نسبت به تهیه گزارش ارزیابی پیامدهای محیطزیستی طرح اقدام نمایند(منوری، 1384). تا به حال تعاریف مختلفی از ارزيابي اثرات محیطزیستی ذکر شده است. به طور کلی ارزيابي اثرات محیطزیستی عبارتست از: “جریان یک مطالعه رسمی که به منظور پیشبینی نتایج محیطزیستی یک پروژه پیشنهادی بهکار میرود و به آری یا نه منجر میگردد(منوری، 1384).
بطور کلی طرحهای مشمول انجام مطالعات ارزیابی اثرات محیطزیستی به شرح در پیوست یک آورده شده است که کارخانجات پتروشیمی در ردیف 12 این جدول قرار دارند و در هر مقیاس مشمول قانون ارزیابی اثرات محیطزیستی هستند.
انواع روشهای ارزیابی اثرات محیطزیستی در پروژهها و طرحهای توسعه
روشهاي متنوعي براي ارزيابي و به تصوير كشيدن پيامد فعاليتهاي طرح وجود دارد . از جمله روشهاي مورد استفاده در ارزيابي پيامدهاي محيطزيست ميتوان به ماتريس، شبكه، فهرست یا چکلیست، ، منطقفازي، ماتريس سريع ارزيابي آثار و 8AHP اشاره کرد (مکوندی و همکاران، 1391)(مظلوم و میکائیلی،1391). نكته مهم دركاربرد اين روشها آن است كه هر روش منابع و زمينههاي اطلاعاتي مربوط به خود را نياز دارد، در نتيجه از كارايي ويژهاي براي طرحهاي مشخص برخوردار ميشود. از اينرو تمامي روشها به يك اندازه در ارزيابي طرح، يا محيطزيست مؤثر نخواهند بود (رودگرمي و همكاران، 1386 ). در روشهاي معمول ارزيابي در كشور، روششناسي مشخصي براي ارزيابي آثار براساس معيارهاي متنوع محيطزيستي وجود ندارد (خدابخشي و جعفري،1389 ). در سالهاي گذشته تلاشهاي متعددي به منظور ايجاد روشهاي پيشرفته و مطلوبتر براي ارزيابي پيامدهاي محيطزيستي صورت گرفته است. سادهترین روش پیشبینی آثار استفاده از قیاسهای تمثیلی و یا انجام مقایسههایی با آثار پروژههای موجود و تجربه شده است. در این روش تشبیهی، اطلاعات مربوط به پروژههای مشابه در محیطهای مشابه را برای دستیابی به آثار مورد انتظار پروژه در دست مطالعه به کار میبرند. این روش توصیفی یا کمی است.

1-7-1- روش فهرستبرداری:
در این روش، با استفاده از دادههای موجود و یا استفاده از پایگاههای اطلاعاتی، منابع محیطزیست را با فرض اینکه آن منابع یا بخشی از آن در اثر انجام پروژه از بین خواهد رفت، فهرستبرداری می کنند.

چکلیستها و ماتریسهای فعل و انفعالی:
به کارگیری چکلیستها و ماتریسهای اندرکنشی از فنونی است که اغلب در پیشبینی آثار مورد استفاده قرار میگیرد. چکلیستها طیفی است که بیشتر متشکل از فهرستهای ساده مورد انتظار پروژه تا فهرستهایی که دارای مجموعهای از پرسشهای تفصیلی فراهم آورنده فعالیت پیشبینی آثار میباشند. برخی از چکلسیتها شامل مقیاس، درجه، اندازه آثار مورد انتظار گزینهها و همچنین وزن و اهمیت نسبی عوامل منفرد محیطزیستی است. چنین ماتریسهایی را میتوان برای همافزایی و تجمع آثار پروژه برای دستیابی به شاخص یا نمرهای نهایی به کار برد. از شاخص یا نمره پیش گفته میتوان جهت مقایسه انجام و یا عدم انجام پروژه استفاده کرد.
این روش از ماتریسهای ساده( محور x-y) برای تشخیص آثار و نیز به عنوان مبنایی برای ارزیابی بیشتر چنین آثاری بر حسب مقدار و اهمیت شروع شده و با ماتریسهای پلهای برای مشخص کردن آثار اولیه و ثانویه ادامه مییابد. در نهایت، ماتریسهای پیچیدهتری وجود دارد که عبارت است از شبکهها و درخت آثار. در این ماتریسها برای ترسیم پیامدهای یک پروژه از روشهای سیستمی استفاده میشود.

1-7-3- شاخصهای محیطزیستی:
این شاخص عبارت است از نمایش توصیفی و یا ریاضی اطلاعات درباره مجموعه عواملی که میتواند برای طبقهبندی کیفیت و حساسیت محیطزیست و برای پیشبینی آثار یک پروژه پیشنهادی به کار رود.
مفهوم اساسی پیشبینی آثار عبارت است از پیشنگری و ( در صورت امکان)کمی کردن تغییر در شاخص محیطی به عنوان پیامد پروژه و سپس ملاحظه تفاوت در شاخص به عنوان معیار آثار پروژه. برای کیفیت هوا، آب، سروصدا، دید و زندگی( شاخصی اقتصادی- اجتماعی که می تواند دربردارنده عوامل ویژه متعددی باشد) شاخصهایی تهیه شده است. از مزیتهای کلیدی شاخصهای پیشبینی آثار ارائه رویکردهایی است که میتواند مرتبط با اطلاعات موجود باشد و به علاوه، مبنایی سیستمی برای ملاحظه پیامدهای یک پروژه عرضه کند.
1-7-4- روشهای تجربی:
این روشها شامل تجربیات خاص آزمایشگاهی برای تهیه ضرایب مدلهای ریاضی و یا تجربههای میدانی گسترده برای اندازهگیری تغییرات ویژگیهای محیطزیست در پی بروز اختلالهایی در سیستم است. روشهای تجربی به طور عمده در رابطه با اجزای فیزیکی، شیمیایی و ویژگیهای بیولوژیک محیطزیست به کار میرود.

مدلهای ریاضی:
پیشرفتهترین و پیچیدهترین فنون پیشبینی آثار مدلهای ریاضی برای توصیف و تبیین ویژگیها و کاربردهای بومسازگان است. درباره کیفیت هوا، بلندی دودکشها، بزرگراهها، منابع آلودگی هوا و مانند آن نیز مثالهایی در این مورد وجود دارد. مدلهای کیفیت و کمیت آبهای سطحی و زیرزمینی فراوان است. پیشبینی آثار محیطهای اقتصادی- اجتماعی اغلب با استفاده از مدلهای اقتصادسنجی و جمعیتی انجام میگیرد.
عنصر مشترک فنون گوناگون پیشبینی آثار یک پروژه معین، تصمیمگیری درباره بهترین روش درباره مکان، اندازه و نوع پروژه و نیز بودجه مطالعه مربوطه است. مدلهای پیشرفته ممکن است به دلیل هزینه بالا و نیاز به دادههای فراوان چندان مناسب نباشد. گاهی برای ارزیابی آثار یک پروژه معین ممکن است لازم باشد همزمان از چندین تکنیک استفاده شود(اقتصاد کشاورزی و توسعه، 1375).

فرآیند تصمیمگیری:
تصمیمگیری مطالعهای است که به شناسایی و انتخاب گزینهها بر پایه ارزشها و ارجحیتهای تصمیمگیران میپردازد. اخذ یک تصمیم ملزم به وجود گزینههایی است که انتخاب از بین این گزینهها صورت میپذیرد. در چنین مواردی گزینهها باید مورد شناسایی قرار گرفته و یکی از آنها نیز به عنوان بهترین گزینه انتخاب شود، گزینه انتخاب شده باید با اهداف، مطلوبیتها و ارزشهای موردنظر تحقیق تطابق داشته باشد( حاتمی- ماربینی و توانا، 2011).
کل فرآیند تصمیمگیری را میتوان به هشت مرحله زیر تقسیمبندی کرد: 1- تعریف مسئله 2- تعریف نیازها 3- تعیین اهداف 4- شناسایی گزینهها 5- تعریف معیارها 6- انتخاب یک ابزار تصمیمگیری 7- ارزیابی گزینهها در برابر معیارها 8- ارزش دادن به راهحلهای موجود برای مسئله مورد مطالعه (کینی و ریفا، 1976).

تعریف مسئله:
در این مرحله باید عوامل کلیدی و محدوده فرضیات، سیستمها، روابط سازمانی و نیز همه عوامل مرتبط با کارفرما تعیین گردد.
هدف این مرحله، بیان مسئله به صورتی واضح و ساده است، به صورتی که هر دوی شرایط اولیه و نیز شرایط ایدهآل را دربرگیرد. بیان مسئله معمولا به صورت یک جمله بوده و در پارهای از موارد در عمل و به خصوص در مورد مسائل دشوار بیش از یک جمله را به خود اختصاص میدهد.
بیان مسئله باید همچنین مختصر و شفاف بوده که با نظرات تصمیمگیران و نیز کارفرماها تطابق داشته باشد. حتی اگر مدت زمان زیادی طول میکشد تا این توافق و تطابق حاصل شود، لازم است که قبل از رفتن به مرحله بعد حتما به آن دست یافت.

تعیین نیازمندیها:
نیازمندیهای موجود شامل شرایطی است که هر راهحل قابلقبول ارائه شده برای یک مشکل باید از آن برخوردار باشد. این نیازمندیها بیان میکنند که برای رسیدن به یک راهحل چه شرایطی باید حکمفرما شود.
از لحاظ ریاضی میتوان گفت که این نیازمندیها توصیفی از مجموعه راهحلهای قابلقبول و قابلاجرا برای مشکل موردنظر ارائه میدهند. توجه به این نکته بسیار ضروری است که در مرحله مورد بحث حتی ممکن است یک ارزیابی موضوعی و یا قضاوتی صورت گرفته باشد. این نیازمندیها باید در شکل حقیقی کمی خود بیان شوند. برای مثال درمورد هر راهحل ممکن، تصمیمگیری باید به طور شفاف صورت گرفته و تعیین شود که آیا این راهحل برای اجرا مستلزم وجود عوامل خاصی است یا خیر. با فراهم کردن نیازمندیها و نیز بررسی چگونگی انجام و روی کاغذ آوردن مسئله موردنظر میتوان از شک و شبهههای بعدی جلوگیری به عمل آورد.

تعیین اهداف:
اهداف عبارتهای گستردهای هستند که دربرگیرنده مقصود و ارزشهای برنامهریزی شده مطلوب میباشند. این اهداف باید حداقل شرایط مد نظر برای رسیدن به آنچه که میخواهیم و یا مطلوب است را شامل شود. ممکن است گاها اهداف به دست آمده با یکدیگر دارای تناقض باشند ولی این امر در مسئله تصمیمگیری بسیار طبیعی به نظر میرسد.
تعیین گزینهها:
معمولا گزینههای مختلف، راهکارهای گوناگونی را برای تغییر وضعیت اولیه به وضعیت ایدهآل ارائه میدهند. خواه این گزینهها در دنیای واقعی وجود داشته و یا زاییده ذهن انسان باشد، باید به نیازمندیهای موجود توجه کند. اگر تعداد این گزینهها اندک باشد، باید آنها را به صورت تکتک بررسی کرد که آیا نیازمندیهای موجود را در نظر گرفته و یا خیر. در این مسیر سختترین و غیرقابل اجراترین گزینه باید حذف شده و سپس لیست واضحی از سایر گزینهها تهیه شود. اگر تعداد گزینههای ممکن نامحدود باشد، مجموعهای از گزینهها را به عنوان راهحلهای موجود درنظر میگیریم.
تعیین معیارها:
معیارهای تصمیمگیری موجود برای گزینهها باید بر اساس اهداف پایهریزی شود. لازم است که تعیین معیارها به صورت یک اندازهگیری عینی( حقیقی) از اهداف بوده و تعیین کند که چگونه هر گزینه میتواند به اهداف تعیین شده دست یابد. از آنجایی که اهداف سبب تولید معیارها میشوند، هر هدف باید حداقل یک معیار تولید کند. گاهی ممکن است اهداف پیشرفته به واسطه چند معیار گوناگون ایجاد شده باشند. این امر میتواند در گروهبندی معیارها و تشکیل دستهای از مجموعههای مرتبط با هدف که دارای اجزای جدا و غیرقابل تشخیص هستند کمک کند. در این موارد، به خصوص اگر ساختار تصمیم در حال شکلگیری، معیارهای نسبتا زیادی را شامل شود کمک شایانی به شمار میرود. همچنین گروهبندی معیارها سبب راحتتر شدن عمل بررسی معیارها میشود. این گروهبندی نشان میدهد که آیا مجموعه معیارهای انتخاب شده برای مشکل موردنظر مناسباند یا خیر. این روش، روشی رایج برای سازماندهی معیارها، زیرمعیارها و نیز زیر زیرمعیارهای موجود در درخت تصمیمگیری میباشد( برانس و مارشال، 1994).
معیارها باید:
سبب ایجاد تمایز میان گزینهها شده و از مقایسه میان گزینههای برتر پشتیبانی کند.
به حدی کامل بوده که همه اهداف را دربرگیرد.
اجرایی و معنادار باشد.
زائد نباشد.
تعدادش کم باشد( کینی و ریفا، 1976).
توجه به این نکته ضروری است که برخی از محققان در نوشتههای خود به جای واژه معیار از واژه صفت( ویژگی) استفاده میکنند. البته در برخی از منابع واژه صفت برای معیارهای قابل اندازهگیری توصیه میشود.

انتخاب یک ابزار تصمیمگیری:
برای حل مسائل چندین ابزار گوناگون وجود دارد. در ادامه برخی از مهمترین این ابزار به اختصار توضیح داده خواهد شد. در واقع انتخاب یک ابزار مناسب کار سادهای نبوده و بستگی به نوع مشکل مورد بررسی و نیز هدف تصمیمگیرنده دارد. در بیشتر موارد هرچه روش انتخاب شده سادهتر باشد نتایج بهتری را ارائه میدهد، البته گاهی در مشکلات پیچیده نیاز به روشی با راهحل پیچیده نیز هست.

ارزیابی گزینههای موجود برای معیارها:
هر روش صحیحی که برای تصمیمگیری مورد استفاده قرار میگیرد، به عنوان ورودی، نیاز به ارزیابی گزینههای موجود در ازای هر معیار دارد. بسته به نوع معیار این ارزیابی ممکن است در برخی از موارد عینی( واقعی) بوده( با توجه به مقیاسهای مورد اندازهگیری رایج و قابل فهم) و برخی دیگر از ارزیابیها ممکن است ذهنی( قضاوتی) باشد، که منعکس کننده نوع ارزیابی ارزیاب است. پس از ارزیابی ابزار تصمیمگیری انتخاب شده، میتوان از آن برای رتبهبندی گزینههای موردنظر استفاده کرد و یا برای انتخاب زیرمجموعهای از مناسبترین گزینهها بهرهگرفت.

اعتبار دادن به راهحل موجود برای مسئله مورد بحث:
گزینههای مورد استفاده توسط ابزار تصمیمگیری باید همیشه برای نیازمندیها و نیز اهداف تصمیمگیری دارای اعتبار باشد. در برخی از موارد ممکن است استفاده از ابزار تصمیمگیری به شکل صحیح خود صورت نگیرد. در مورد مسائل پیچیده ممکن است گزینههایی مورد توجه تصمیمگیران و یا کارفرمایان باشد که مستلزم وجود اهداف و نیازمندیهای بالاتری است.
فرآیند تصمیمگیری باید با شناسایی تصمیمگیران و نیز کارفرمایان همراه بوده و همچنین سبب کاهش تضادهای ممکن بر سر تعریف مشکل، نیازمندیهای آن و نیز اهداف و معیارها گردد. در دهههای گذشته تلاشهای بسیاری در زمینهی روشهای چندمعیاره و استفاده از آن در مدیریت گزینههای پیچیده انجام شده است. از زمانی که مسئولیت تصمیمگیران افزایش یافت محققان دریافتند که در برخی موارد اختلافاتی میان تئوریهای منطقی و آنچه که در واقعیت دیده می شود وجود دارد. به عبارت دیگر، در همه موارد تصمیمگیران نمیتوانند روشی را به عنوان بهترین گزینه ممکن انتخاب کنند. همچنین در این زمینه دیده شده که تصمیمگیران در ترکیب اطلاعات به بهترین نحو نیز دارای مشکل هستند( حاتمی- ماربینی، 2013). به دلیل محدودیتهای تصمیمگیران در فرآیند تصمیمگیری، روشهای تحلیلی میتواند برای تعیین ارزش واقعی گزینهها به کمک آنها آید. همچنین به دلیل تفاوت نظرهای عمدهای که در بین گروههای مختلف( مانند شرکتها، آژانسها و غیره) وجود دارد، روشهای تصمیمگیری چندمعیاره میتواند به یکی از روش های ضروری برای مقایسه گزینه های موجود در حیطه تجارت، صنعت، دولت و …. تبدیل شود. این روش برای طبقهبندی گزینهها و بر اساس وزندهی کاربر به معیارهای مختلف صورت میگیرد. روشهای چندمعیاره همچنین روشی نسبی را برای تصمیمگیری در مواردی بر عهده دارد که با عدم قطعیت مواجه هستیم. این روش تصمیمگیرنده را قادر میسازد که از بین گزینهها یکی را انتخاب کند. در واقع برای مسائل مختلف از روشهای چندمعیاره گوناگونی استفاده می شود و متاسفانه انتخاب نوع روش چندمعیاره برای هر مشکل مورد نظر بسیار لازم و حیاتی است( برانس و همکاران، 1986).انتخاب این روش معمولا برعهده تصمیمگیرنده بوده و بر اساس میل وی صورت میگیرد( نیکولیک و همکاران، 2009).
اخيراً روشهاي تصميمگيري چندمعياره به منظور تصميمسازي مناسب، با در نظر گرفتن مجموعه معيارها، كاربرد زيادي در زمينههاي مختلف علمي داشته است (خدابخشي و جعفري،1389). لحاظ کردن این تحقیق در یک محیط تصمیمگیری چند معیاره، روشهای قابل اجرایی را برای یک تصمیمگیری علمی برای مشکلاتی که دارای معیارهایی گوناگونی هستند در دسترس قرار میدهد( کیکر و همکاران، 2005).
منطق فازی9 و روشهای آن که توسط پروفسور عسگر لطفی زاده در سال 1965 ارائه شده، امروزه جای خود را در ارزیابی اثرات توسعه باز نموده است(ماهینی، 1390). نظریه مجموعههای فازی، نظریهای برای اقدام در شرایط اطمینان میباشد. این نظریه قادر است بسیاری از مفاهیم و متغیرها و سیستمهایی را که مبهم و نادقیق هستند، چنانچه در عالم واقع اکثرا چنین است، صورتبندی ریاضی ببخشد و زمینه را برای



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه

پاسخ دهید