E

وزارت علوم، تحقيقات و فناوري
موسسه آموزش عالی امیرالمومنین(ع)
(غير دولتي-غير انتفاعي)
911032
پایان نامه‌ کارشناسی ارشد
گروه: کلام شیعه )امامت(
عنوان:
اثبات امامت اميرالمؤمنين(ع) بوسيله آيات صادقين، مباهله و نجم و پاسخ به شبهات كتابهاي منهاج السنه، اصول مذهب شيعه و امامت در پرتو نصوص
استاد راهنما:
حضرت آيت الله موسوي جزائري(دامت بركاته)
استاد مشاور:
حضرت حجه الاسلام و المسلمين رشيدپور(زيدعزه)
نگارش: امين ذوالفقاري
30/10/1391
اين پايان نامه را تقديم مي كنم به
قطب عالم امكان، وجود مبارك و نوراني
حضرت حجت ابن الحسن العسكري
(روحي لتراب مقدمه الفداء)
و همچنين روح پرفتوح معمار كبير انقلاب اسلامي
حضرت روح الله امام خميني
(قدس سره)
و پرچمدار علم ولايت و رهبري نائب الإمام
حضرت آيت الله العظمي امام خامنه اي (مدظله العالي)
کلیه‌ی حقوق این پایان نامه
اعمّ از چاپ، تکثیر، نسخه برداری، ترجمه، اقتباس و …
برای موسسه آموزش عالی امیرالمومنین (7) محفوظ است،
نقل مطالب با ذکر مأخذ بلامانع است.
چكيده
در ميان آياتي كه امامت خاصه را اثبات مي كنند آيات صادقين، مباهله و نجم خلافت بلافصل اميرالمؤمنين(ع) را اثبات مي نمايد.
در آيه صادقين عمده استدلال بوسيله آن بر لفظ صادقين و لزوم اتباع از آنان است. كلمه «صدق» در اصل به معناى مطابقت گفتار و يا خبر با خارج است و مجازا در اعتقاد و عزم و اراده و عمل نيز استعمال شده است، و مقصود از صدق، معناى مجازى و وسيع آن است، نه معناى لغوى و خاص آن.
مفسّران اهل سنّت در تفسير اين آيه بعضا از كنار اين آيه به سادگي عبور نموده و يا با تعيين مصاديقي غير از ائمه معصومين(ع) به تفسير آن پرداخته اند ولي فخر رازي پذيرفته است كه «صادقين» بايد معصوم باشند، چون اطاعت مطلق جز از معصوم(ع) صحيح نيست؛ ولى در نتيجه گيري آنرا به اجماع امت تفسير نموده. ولي عده اي از مفسرين اهل سنت با بيان رواياتي آيه را بر اميرالمؤمنين(ع) تفسيرنموده اند. مفسران شيعه صادقين در آيه را برگروه خاصي حمل نموده و دو دليل بر آن آورده اند: يكي معيت و همراهي با آنها و ديگري اطلاق در تبعيت از آنها؛ روايات بسياري از شيعه واهل سنت مؤيد اين مطلب است.
آيه ديگر آيه مباهله است. پيامبر(ص) در روز مباهله در حالى كه دست حسن(ع) و حسين(ع) را به دست داشت و على(ع) و فاطمه(س) همراهش بودند، براى مباهله با نصارى حاضر شد و مسيحيان نجران را به مباهله دعوت كرد. اين اقدام پيامبر(ص) بر اساس روايات شيعه و اهل سنت بر برترى على(ع) اشاره دارد. در مقابل اكثريت انديشمندان اهل سنت كه با نظريه شيعه در تطبيق آيه موافقند برخي از مفسرين اهل سنت در روايت و يا انطباق آنها تلاشهاي بي فايده اي جهت تحريف آن نموده اند. علماي شيعه در ذيل اين آيه شريفه به دو شيوه استدلال نموده اند؛ اول اينكه نفس پيامبر(ص) بودن به معناى‏ حقيقي غير ممكن است، پس معناى‏ مجازي آن يعني تساوي در تمامي شئونات است و مقصود مساوات در تمامي جهات جز نبوت است، مانند عصمت، أولى‏ بالمؤمنين من أنفسهم و… دليل ديگر اين است كه به وسيله اثبات افضليت توسط اين آيه صغراي استدلال عقلي فراهم مي شود كه كبراي آن قبح تقدم مفضول بر افضل است.
در آيه نجم دو تعبير است كه بايد معني شود يكي علامات و ديگري نجم. برخى مقصود از «علامات» را كوه‏ها دانسته كه روزها وسيله راهنمايى هستند و مقصود از «نجم» جنس و همه ستارگان ثابت است عده معدودي از تفاسير اهل سنت در ذيل اين آيه شريفه به روايات شيعه پرداخته و آنها را نقل نموده و بر اميرالمؤمنين(ع) حمل نموده اند. مفسران شيعه نيز دو گونه تفسير نموده اند عده اي آنرا به ظاهرش معنا نموده و عده اي به واسطه روايات به باطن آن كه اهل بيت(ع) باشند درروايات خويش آنرا تبيين نموده اند.

فهرست
مقدمه……………………………………………………………………………………………………………………………….1
تعريف و محدوده مسأله…………………………………………………………………………………………………….2
پيشينه موضوع………………………………………………………………………………………………………………………….3
ضرورت………………………………………………………………………………………………………………………………….3
اهداف…………………………………………………………………………………………………………………………………….3
فرضيه……………………………………………………………………………………………………………………………………..3
سؤال اصلي………………………………………………………………………………………………………………………………3
سؤالات فرعي…………………………………………………………………………………………………………………………..4
بخش اول: آيه صادقين……………………………………………………………………………………………………..5
فصل اول: شأن نزول و مفردات آيه صادقين………………………………………………………………………..8
گفتار اول: شأن نزول……………………………………………………………………………………………….8
گفتار دوم: مفردات………………………………………………………………………………………………..11
الف) معناي لغوي صدق……………………………………………………………………………………….12
ب) استعمال قرآني صدق……………………………………………………………………………………..12
ج) استعمال قرآني صديقين…………………………………………………………………………………..15
فصل دوم: ديدگاه مفسرين اهل سنت درباره آيه صادقين……………………………………………………….18
گفتار اول: تفاسير اهل سنت…………………………………………………………………………………….18
الف) كساني كه اعتقاد به عصمت و انطباق بر اميرالمؤمنين(ع) ندارند…………………………..18
1) طبري……………………………………………………………………………………………..18
2) احمد بن علي جصاص…………………………………………………………………………….20
3) ماوردي………………………………………………………………………………………………….21
4) زمخشري ………………………………………………………………………………………………22
5) ابن عربي………………………………………………………………………………………………..22
6) بيضاوي………………………………………………………………………………………………….24
7) ابوحيان…………………………………………………………………………………………………..24
8) ابن كثير دمشقي……………………………………………………………………………………….25
9) احمد بن محمد بن عجبيه………………………………………………………………………….25
10) ابن عاشور……………………………………………………………………………………………..26
11) مراغي……………………………………………………………………………………………………26
ب) كساني كه عصمت را پذيرفته، انطباق بر اميرالمؤمنين(ع) را نپذيرفته اند…………………………27
ج) كساني كه انطباق آيه بر اميرالمؤمنين(ع) را به عنوان يكي از احتمالات مطرح نموده اند…….29
1) ابن ابي حاتم……………………………………………………………………………………………..31
2) حاكم حسكاني…………………………………………………………………………………………..32
3) ثعلبي………………………………………………………………………………………………………..32
4) اسفرايني……………………………………………………………………………………………………32
5) سور آبادي…………………………………………………………………………………………………33
6) سيوطي………………………………………………………………………………………………………33
7) آلوسي………………………………………………………………………………………………………..34
8) مظهري……………………………………………………………………………………………………….34
گفتار دوم: روايات اهل سنت……………………………………………………………………………………………34
دسته اول: تصريح به صادق بودن پيامبر(ص) و امام علي(ع)………………………………………….34
دسته دوم: اميرالمؤمنين(ع) صديق اكبر است………………………………………………………………..35
دسته سوم: اميرالمومنين(ع) اولين صديقين است…………………………………………………………..36
دسته چهارم: اميرالمؤمنين(ع) افضل صديقين است……………………………………………………….36
دسته پنجم: اميرالمؤمنين(ع) لسان صدق است……………………………………………………………..36
دسته ششم: روز قيامت صديق از اسامي اميرالمؤمنين(ع) است……………………………………….36
فصل سوم: ديدگاه مفسرين شيعه درباره صادقين……………………………………………………………..38
گفتار اول : ادله عقلي و قرائن موجود در آيه…………………………………………………………………….39
الف) بيان متقدمين…………………………………………………………………………………………………42
ب) بيان متأخرين و معاصرين…………………………………………………………………………………43
گفتار دوم: تبيين صادقين بوسيله ديگر آيات ……………………………………………………………………..47
گفتار سوم: روايات صادقين……………………………………………………………………………………………..49
فصل چهارم: پاسخ به شبهات آيه صادقين……………………………………………………………………….56
گفتار اول: شبهات فخر رازي………………………………………………………………………………………….56
گفتار دوم: شبهات ابن تيميه…………………………………………………………………………………….58
گفتار سوم: شبهه فيصل نور …………………………………………………………………………………………..63
بخش دوم: آيه مباهله…………………………………………………………………………………………………….64
فصل اول: شأن نزول و مفردات آيه مباهله…………………………………………………………………….66
گفتار اول: شأن نزول………………………………………………………………………………………….66
گفتار دوم: مفردات……………………………………………………………………………………………………68
الف) ترجمه و توضيح ……………………………………………………………………………………..68
ب) معاني لغوي ……………………………………………………………………………………………70
ج) معناي اصطلاحي مباهله……………………………………………………………………………….70
د) تركيب آيه…………………………………………………………………………………………………..71
فصل دوم: ديدگاه مفسرين اهل سنت درباره آيه مباهله…………………………………………………………….72
گفتاراول: ديدگاه مشهور و موافق با نظر شيعه……………………………………………………………72
الف) صحابه و تابعين………………………………………………………………………………………….72
ب) مفسرين اهل سنت………………………………………………………………………………………..73
ج) راويان و مورخان اهل سنت…………………………………………………………………………….74
1) ابن عساكر دمشقي………………………………………………………………………………………..76
2) احمد بن حنبل…………………………………………………………………………………………….76
3) ترمذى………………………………………………………………………………………………………..77
4) نسائي………………………………………………………………………………………………………….77
5) حاكم نيشابوري…………………………………………………………………………………………….77
6) روايت ابن حجر عسقلاني……………………………………………………………………………..78
7) نوشتن صلح نامه……………………………………………………………………………………………78
د) استدلال مفسرين اهل سنت به حديث مباهله بر افضليت اميرالمؤمنين(ع)………………..79
گفتاردوم: ديدگاه غيرمشهور و مخالف با نظر شيعه…………………………………………………………..79
الف) مفسرين تحريف كننده……………………………………………………………………………………79
ب) تلاشهاي بيهوده و تحريفات……………………………………………………………………………..80
1) حذف و يا عدم انطباق عناوين بر حاضرين در مباهله……………………………………….80
2) اضافه نمودن خلفاي ثلاث به مدعوين…………………………………………………………….83
3) تحريف در معناي انفسنا………………………………………………………………………………..84
4) مماثلت در عشيره………………………………………………………………………………………….84
5) علي مجازا در ابناء داخل است………………………………………………………………………..85
6) پنهان نمودن اصل حديث……………………………………………………………………………….85
7) تغيير زمان نزول آيه………………………………………………………………………………………..86
8) به جاي نام اميرالمؤمنين(ع) «وناس من اصحابه» اضافه شده………………………………86
فصل سوم: ديدگاه مفسران و علماي شيعه درباره آيه مباهله…………………………………………………87
گفتار اول: تفسير آيه……………………………………………………………………………………………………….87
الف) فرازهاي آيه مباهله……………………………………………………………………………………….87
ب) نكاتي پيرامون مباهله………………………………………………………………………………………90
1) شرائط حاضرين در مباهله……………………………………………………………………….90
2) شرائط مباهله…………………………………………………………………………………………90
3) جايگاه مباهله…………………………………………………………………………………………91
گفتار دوم: اثبات افضليت و ولايت اميرالمؤمنين(ع)…………………………………………………………………..91
الف) استدلال ائمه اطهار(ع)…………………………………………………………………………………..91
ب) استدلال علما و مفسرين………………………………………………………………………………….92
1) شيخ مفيد(ره) ………………………………………………………………………………93
2) سيد مرتضي(ره)……………………………………………………………………………93
3) شيخ طوسي(ره) …………………………………………………………………………..93
4) خواجه نصير(ره)…………………………………………………………………………..93
5) علامه حلي(ره) …………………………………………………………………………….94
6) تفاسير متأخرين……………………………………………………………………………………94
گفتار سوم: روايات مباهله……………………………………………………………………………………………………96
فصل چهارم: پاسخ به شبهات درباره آيه مباهله………………………………………………………………………….104
گفتار اول: شبهات ابن تیمیه………………………………………………………………………………………….104
گفتار دوم: شبهات ديگران…………………………………………………………………………………………….113
بخش سوم: آيه نجم ……………………………………………………………………………………………………..118
فصل اول: مفردات آيه نجم…………………………………………………………………………………………….119
گفتار اول: معاني لغوي……………………………………………………………………………………………………119
گفتار دوم: استعمالات قرآني……………………………………………………………………………………………120
فصل دوم: ديدگاه اهل سنت درباره آيه نجم………………………………………………………………………………122
گفتار اول: اقوال مفسرين…………………………………………………………………………………………………122
الف) مفسرين مخالف تفسير شيعه………………………………………………………………………….122
1) فخر رازي………………………………………………………………………………………………122
2) ابن عربي………………………………………………………………………………………………..122
3) ابوحيان…………………………………………………………………………………………………..122
4) تفاسير معاصر…………………………………………………………………………………………..122
ب) مفسريني كه نظر شيعه را ذكر نمودند………………………………………………………………..124
گفتار دوم: روايات كتب اهل سنت……………………………………………………………………………………124
فصل سوم: ديدگاه مفسرين و علماي شيعه درباره آيه نجم……………………………………………………………126
گفتار اول: تفسير مطابق ظاهر……………………………………………………………………………………………126
گفتار دوم: تفسير باطن آيه بوسيله روايات…………………………………………………………………………..127
نتيجه گيري و جمع بندي………………………………………………………………………………………………131
مقدمه
آخرين و كامل ترين دين الهى با بعثت خاتم انبياء، حضرت محمّد مصطفى(ص) به جهانيان عرضه شد و آئين و رسالت پيام رسانان الهى با نبوّت آن حضرت پايان پذيرفت. دين اسلام در شهر مكّه شكوفا شد و پس از بيست و سه سال زحمات طاقت فرساى رسول خدا(ص) و جمعى از ياران باوفايش، تمامى جزيرة العرب را فرا گرفت. ادامه اين راه الهى در هجدهم ذى الحجّه، در غدير خم و به صورت علنى، از جانب خداى منّان پس از پيامبر خدا(ص)، به نخستين رادمرد عالم اسلام يعنى امير مؤمنان على(ع) سپرده شد. در اين روز، با اعلان ولايت و جانشينى حضرت، نعمت الهى تمام و دين اسلام تكميل و سپس به عنوان تنها دينِ مورد پسند حضرت حق اعلام گرديد. اين چنين شد كه كفرورزان و مشركان از نابودى دين اسلام مأيوس گشتند.
ديرى نپاييد كه برخى اطرافيان پيامبر(ص) با توطئه هايى از پيش مهيّا شده مسير هدايت و راهبرى را پس از رحلت ايشان منحرف ساختند، دروازه مدينه علم را بستند و مسلمانان را در تحيّر و سردرگمى قرار دادند. آنان از همان آغازين روزهاى حكومتشان، با منع كتابت احاديث نبوى، جعل احاديث، القاى شبهات و تدليس و تلبيس هاى شيطانى، حقايق اسلام را كه همچون آفتاب جهان تاب بود پشت ابرهاى سياه شكّ و ترديد قرار دادند. بديهى است كه على رغم همه توطئه ها، حقايق اسلام و سخنان دُرَرْبار پيامبر(ص)، توسّط امير مؤمنان على(ع)، اوصياى آن بزرگوار و جمعى از اصحاب و ياران باوفا، در طول تاريخ جارى شده و در هر برهه اى از زمان، به نوعى جلوه نموده است. آنان با بيان حقايق، دودلى ها، شبهه ها و پندارهاى واهى شياطين و دشمنان اسلام را پاسخ داده و حقيقت را براى همگان آشكار ساخته اند. در اين راستا، نام سپيده باورانى همچون شيخ مفيد(ره)، سيّد مرتضى(ره)، شيخ طوسى(ره)، خواجه نصير(ره)، علاّمه حلّى(ره)، قاضى نوراللّه(ره)، مير حامد حسين(ره)، سيّد شرف الدين(ره)، امينى(ره) و… همچون ستارگانى پرفروغ مى درخشد. چرا كه اينان در مسير دفاع از حقايق اسلامى و تبيين واقعيّات مكتب اهل بيت(ع)، با زبان و قلم، به بررسى و پاسخ گويى شبهات پرداخته اند. زحمات بي شائبه اين بزرگان در تبيين معارف حقه تشيع و اثبات ادله عقلي امامت و ولايت و تشريح ادله نقلي شامل آيات و روايات و نيز پاسخ به شبهات و ايرادات برخي از اهل سنت ستودني است.
تعريف و محدوده مسأله
بحث در امامت در دو مقام مطرح است ابتدا در امامت عامه كه بحث از امكان و ضرورت وجود جانشين براي پيامبر اكرم(ص) است و مقام ديگر در امامت خاصه است يعني بحث در اثبات امامت بلافصل حضرت علي بن ابيطالب(ع)؛ ادله در اين باب شامل ادله عقلي و نقلي است كه ادله نقلي خود به دو دسته آيات و روايات تقسيم مي گردد. در ميان آياتي كه امامت خاصه را اثبات مي كنند آيات صادقين، مباهله و نجم به چشم مي خورند. محدوده اين مسئله علم كلام است كه براي تبيين آن از منابع تفسيري نيز بهره برده شده است. از مشخصه هاي خاص اين تحقيق پاسخ به شبهات ابن تيميه1 در كتاب منهاج السنه، امامت در پرتو نصوص تأليف فيصل نور و كتاب اصول مذهب شيعه الاثني عشريه تأليف دكتر ناصرالدين قفاري است.
پيشينه موضوع
كتب كلامي و تفسيري حول اين سه آيه شريفه با هدف اثبات امامت حضرت علي بن ابيطالب(ع)بسيار بحث نموده اند ولي بامحوريت پاسخ به شبهات سه منبع فوق تحقيقي يافت نشد؛ گرچه در پاسخ به امثال ابن تيميه اهتمام بيشتري توسط علمايي همچون قاضي نورالله شوشتري(ره) در كتاب احقاق الحق و علامه طباطبائي(ره) در تفسير الميزان و آيت الله سيد علي ميلاني در كتاب تشييد المراجعات شده است. لكن پاسخ به ديگر منابع و در يك كتاب تحقيقي بررسي نشده است.
ضرورت
تثبيت امامت خاصه به ويژه در دوران غيبت از اهميت ويژه اي برخوردار است. تقويت مباني اعتقادي شيعه و تبيين استدلالهاي مستحكم آن ضرورت ديگر اين تحقيق است. همچنين مباحث علمي و مبنايي با بهره مندي از منابع مشترك ميان فريقين مانند قرآن كريم مي تواند به تقريب مذاهب نيز كمك نمايد زيرا استفاده از منبع مورد قبول طرفين در جهت وحدت امري ضروري و راهگشا است.
اهداف
هدف از اين تحقيق اثبات امامت اميرالمؤمنين(ع) توسط آيات قرآن است؛ از جمله آياتي كه تبيين مسئله امامت و ولايت و به ويژه اثبات امامت حضرت اميرالمومنين(ع) مي نمايد، آيات مباهله، صادقين و نجم مي باشد كه در اين پايان نامه ضمن تبيين مفردات و شأن نزول آنها، تفسير علماي شيعه و نيز تفسير اهل سنت را تبيين و به شبهات مطرح شده از سوي آنها به ويژه شبهات ابن تيميه در كتاب منهاج السنه که در رد کتاب منهاج الكرامة فى اثبات الإمامة علامه حلی(ره) نوشته شده، اصول عقايد شيعه تأليف القفاري و كتاب الامامه و النص تأليف فيصل نور است، خواهيم پرداخت.
سؤال اصلي
آيات صادقين، مباهله و نجم چگونه مي توانند امامت خاصه كه همان امامت و خلافت بلافصل اميرالمؤمنين(ع) از پيامبر اكرم(ص) است، را اثبات نمايد؟
سؤالات فرعي
1) چگونه آيه صادقين اثبات امامت خاصه مي كند؟
2) چگونه آيه مباهله اثبات امامت خاصه مي كند؟
3) چگونه آيه نجم اثبات امامت خاصه مي كند؟
4) نظر علماي شيعه پيرامون آيه صادقين چيست؟
5) نظر علماي شيعه پيرامون آيه مباهله چيست؟
6) نظر علماي شيعه پيرامون آيه نجم چيست؟
7) نظر اهل سنت پيرامون آيه صادقين چيست؟
8) نظر اهل سنت پيرامون آيه مباهله چيست؟
9) نظر اهل سنت پيرامون آيه نجم چيست؟
فرضيه
امامت خاصه كه همان امامت و خلافت بلافصل اميرالمؤمنين(ع) از پيامبر اكرم(ص) است، توسط آيات صادقين، مباهله و نجم اثبات مي شود.
روش تحقيق در اين پايان نامه به شيوه كتابخانه اي بوده و عمده از كتب تفسيري استفاده شده است.
در پايان تشكر و قدرداني مي شود از محضر اساتيد مكرم راهنما و مشاور، حضرت آيت الله موسوي جزائري(حفظه الله) كه اندك اندوخته هاي علمي نگارنده مرهون حضور در درس خارج و محفل هاي علمي معظم له مي باشد، همچنين از جناب حجة الاسلام و المسلمين رشيدپور(زيد عزه) كه در تأليف اين رساله از ايشان مستفيض شديم.
بخش اول:
آيه صادقين
«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ.»2
اي كساني كه ايمان آورده ايد تقوا پيشه نموده و همراه باصادقين باشيد.
آيه صادقين، كه آيه 119 سوره توبه است اولين آيه اي است كه در اين تحقيق به آن مي پردازيم. جهت روشن شدن فضاي پيراموني نزول آيه صادقين، به سوره توبه نگاه مختصري خواهيم داشت كه در ضمن توضيح چند مطلب بيان مي گردد:
اول: اين سوره دو نام مختلف دارد، يكي «توبه» و ديگري «برائت». علّت اين كه آن را «برائت» ناميده‏اند اين است كه سوره فوق با كلمه‏ «برائت» شروع مى‏شود، علاوه بر اين كه اين سوره مشتمل بر اعلان برائت و بيزارى از مشركان و بت‏پرستان و دشمنان اسلام است، و بدين جهت اين سوره با «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ» كه نشانه رحمت و رحمانيّت و ملاطفت و مدارا است شروع نشده است. و امّا علّت اين كه اين سوره را «توبه» ناميده‏اند اين است كه در بسيارى از آيات اين سوره دعوت به توبه و بازگشت به سوى خداوند مطرح شده است؛ يعنى، على‏رغم اين كه سوره با اعلان جنگ و بيزارى و برائت شروع مى‏شود و فضاى سوره شدّت جنگ و اعلان بيزارى است، آيات توبه به صورت گسترده در آن مطرح شده است، از جمله دو آيه متصل به آيه صادقين.
دوم: آيات ابتدايي سوره توبه در اواخر سال نهم هجرى، يعنى يك سال قبل از رحلت پيامبر اكرم(ص) نازل شده است. پيامبر(ص) در اين سال و بر اساس همين آيات، حضرت على(ع) را مأمور نمودند كه چهار مطلب را به هنگام مراسم پرشكوه حج به مسلمانان اعلان كند: نخست اين كه از سال نهم هجرى به بعد هيچ كس حق ندارد برهنه طواف كند. دوم آنكه مشركان و بت‏پرستان از اين پس حق طواف خانه خدا را ندارند. سوم آنكه مسلمانان به عهد و پيمان خويش با مشركان تا پايان قرار داد وفا مى‏كنند؛ ولى پس از آن با آنها عهد و پيمانى نمى‏بندند. و پيمان را تجديد نمى‏كنند. چهارم آنكه مشركانى كه با مسلمين عهد و پيمانى ندارند، ظرف مدّت چهار ماه فرصت دارند كه عقايد و اعتقادات خويش را اصلاح كنند و دست از شرك و بت‏پرستى بردارند در غير اين صورت مسلمانان با آنها خواهند جنگيد.
به هر حال، آيات اوّليّه سوره توبه، كه به مضمون آن اشاره شد، در اواخر سال نهم هجرت نازل شد و به احتمال قوى بقيّه سوره، و از جمله آيه مورد بحث، در سال دهم هجرت، يعنى در آخرين سال زندگانى پيامبر اكرم(ص)، نازل گشت. بنابراين، «آيه صادقين» در اواخر عمر مبارك پيامبر اسلام(ص) نازل شده و زمينه ولايت، امامت و خلافت علىّ بن أبي طالب(ع) را آماده مى‏كند.3
فصل اول: شأن نزول و مفردات آيه صادقين

در اين فصل ابتدا شأن نزول اين آيه و آيات قبل از آن كه به يكديگر متصل مي باشند را مطرح نموده سپس به ذكر مفردات و بيان معاني لغوي و اصطلاحي آنها خواهيم پرداخت.
گفتار اول: شأن نزول
اين آيه را با دو آيه قبل از آن مرتبط دانسته اند: «لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَ الْمُهاجِرينَ وَ الْأَنْصارِ الَّذينَ اتَّبَعُوهُ في‏ ساعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ ما كادَ يَزيغُ قُلُوبُ فَريقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَؤُفٌ رَحيمٌ»4 مسلّماً خداوند رحمت خود را شامل حال پيامبر و مهاجران و انصار، كه در زمان عسرت و شدّت در جنگ تبوك از او پيروى كردند، نمود بعد از آنكه نزديك بود دلهاى گروهى از آنها، از حقّ منحرف شود و از ميدان جنگ بازگردند سپس خدا توبه آنها را پذيرفت، كه او نسبت به آنان مهربان و رحيم است.
«وَ عَلَى الثَّلاثَةِ الَّذينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذا ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ وَ ضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ وَ ظَنُّوا أَنْ لا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلاَّ إِلَيْهِ ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحيمُ»5 همچنين آن سه نفر كه از شركت در جنگ تبوك تخلّف جستند، و مسلمانان با آنان قطع رابطه نمودند، تا آن حدّ كه زمين با همه وسعتش بر آنها تنگ شد حتّى در وجود خويش، جايى براى خود نمى‏يافتند در آن هنگام دانستند پناهگاهى از خدا جز بسوى او نيست سپس خدا رحمتش را شامل حال آنها نمود، و به آنان توفيق داد تا توبه كنند خداوند بسيار توبه‏پذير و مهربان است‏.
جنگ تبوك در سال نهم هجرى واقع شد، تبوك مرز و موضعى است بين شام و مدينه و در اصل نام قلعه محكمى بوده كه نوار مرزى شام و مدينه بود. از تبوك تا مدينه چهارده منزل و تا شام پانزده منزل راه است. اين جنگ بين مسلمين و روم واقع شد. در اين جنگ تعداد لشكر مسلمين 25 هزار نفر و بنا به قولى 30 هزار نفر بود. در اين جنگ بود كه پيامبر اكرم(ص) حضرت على بن أبي طالب(ع) را جانشين خود قرار داد، و دشمنان گفتند: رسول خدا(ص) از اين جهت على(ع) را همراه خود نبرد كه بردن او را شوم مي داند. هنگامى كه اين سخن به گوش على(ع) رسيد اسلحه خود را برداشت و در جرف كه تا مدينه يك فرسخ فاصله دارد خود را به پيامبر اكرم(ص) رسانيد.
پيغمبر اكرم(ص) فرمود: يا على(ع) براى چه آمدى؟ على(ع) گفت: براى اين سخنى كه منافقين گفتند. خاتم الانبياء(ص) فرمود: يا على(ع) آيا تو راضى نيستى كه براى من مثل هارون(ع) باشى براى موسى(ع)؟ با اين تفاوت كه بعد از من پيامبرى نخواهد آمد. تو خليفه منى براى امتم. تو در دنيا و آخرت برادر منى. هنگامى كه رسول خدا(ص) وارد تبوك شد. و صفات پيامبرى آن بزرگوار براى پادشاه روم ثابت گرديد ايمان و اسلام را به قوم خود عرضه كرد، ولى روميان نپذيرفتند. اما پادشاه روم در باطن به پيامبر اسلام(ص) ايمان آورد، ولى براى حفظ مقام سلطنت خود علنا اظهار ايمان نكرد. چون پيامبر خدا(ص) براى جنگ با لشكر روم مأموريت نداشت لذا بجانب مدينه مراجعت نمود.
عبدالله بن خيثمه از كسانى بود كه از رفتن به تبوك تخلف كرد تا وقتى كه ده روز از رفتن رسول خدا(ص) گذشت، در آن روز كه روز گرمى بود به خانه نزد دو تن از زنانش كه هر يك سايبان خانه خود را مرتب ساخته و بوسيله آب آن را خنك كرده و خوراكى براى وى آماده ساخته بودند رفته و چون آن منظره را ديد گفت: سبحان الله پيغمبر خدايى كه گناه گذشته‏ و آينده‏اش را خدا آمرزيد در سوز گرماى بيابان اسلحه جنگ بدوش كشيده ولى ابو خيثمة در زير سايبان خنك و خوراك آماده در كنار زنان زيبا بسر برد؟ اين انصاف نيست! سپس رو به زنان خود كرده گفت: سوگند بخدا با هيچيك از شما سخن نميگويم و زير سايبان نميآيم تا خود را به پيغمبر(ص) برسانم، اين سخن را گفت و بر شتر خويش سوار شده بسرعت راه تبوك را پيش گرفت، و هر چه زنانش با او سخن گفتند پاسخشان را نداد و بسرعت آمده تا نزديك تبوك رسيد، مردم كه از دور وى را مشاهده كردند گفتند: سوارى از راه ميرسد، مردم گفتند: يا رسول اللَّه(ص) ابا خيثمة است، وى از شتر پياده شد و به نزد رسول خدا(ص) رفته سلام كرد، حضرت به او فرمود: واى بر تو اى أبا خيثمة! ابو خيثمة جريان خود را براى آن حضرت نقل كرد، آنگاه رسول خدا(ص) درباره‏اش دعاى خير فرمود.
آيه 117 سوره توبه، درباره او نازل شده است كه در آغاز انحرافى در دلش پيدا شد، و از رفتن با رسول خدا(ص) تخلف كرد و سپس خدا پابرجايش ساخت. اما آيه 118 درباره كعب بن مالك و مرارة بن ربيع و هلال بن امية نازل شد كه آنان از رفتن به تبوك خوددارى كردند اما نه از روى نفاق بلكه از روى تنبلى، و سپس پشيمان گشتند. و چون رسول خدا به مدينه باز گشت به نزد آن حضرت آمده عذر خواهى كردند ولى رسول خدا(ص) پاسخشان را نداد و به مسلمانان نيز دستور داد با آنها سخن نگويند، مردم نيز حتى كودكان خردسال به پيروى از دستور رسول خدا(ص) از آنها كناره گرفتند، زنانشان نزد رسول خدا(ص) آمده گفتند: ما نيز از آنها كناره‏گيرى كنيم؟ حضرت فرمود: نه، ولى مواظب باشيد آنها با شما نزديكى نكنند.
اين جريان سبب شد كه شهر مدينه بر آن سه نفر تنگ شود و از اينرو از شهر بيرون رفته به كوهها پناه بردند، و خانواده‏هاى آنها غذا برايشان ميبردند ولى با آنها سخن نمى‏گفتند، چند روزى بر اين منوال گذشت و آن سه نفر پهلوى يكديگر بسر ميبردند تا اينكه يكى از آنها گفت: مردم كه از ما بريده‏اند و كسى با ما سخن نميگويد خوبست ما هم از يكديگر جدا شويم و بدنبال اين سخن آن سه نفر نيز از هم جدا شده هر يك بسويى رفت و پنجاه روز تمام به اين حال بسر بردند و بدرگاه خداى تعالى زارى و تضرع و توبه كردند تا اينكه خداوند توبه‏شان را پذيرفت و اين آيه در شأنشان نازل شد.6
اينها شأن نزول دو آيه قبل از آيه صادقين است و پس از اين دو آيه اين آيه شريفه نازل شده است.
ارتباط آيه صادقين با آيات قبل
آيه 117 سوره توبه، گذشت خدا از رسول خدا(ص) و مهاجرين و انصار را بيان نموده و آيه 118 سوره توبه، گذشت از سه تن متخلف از جنگ را بيان داشته است، با اين تفاوت كه در آيه اول، گذشت از رسول خدا(ص) و بعضى ديگر، گذشت از معصيت نبوده، چون اهل معصيت نبودند، و در آيه دوم، گذشت، گذشت از معصيت بوده است.
اين دو آيه از نظر غرض و مدلول مختلفند، اما از سياق آنها برمى‏آيد كه غرض واحدي دارند، و كلام واحدى به حساب مي آيند زيرا در صدر آيه دوم كلمه «على» عطف شده بر «على» كه در آيه اول آمده، بنابراين جمله «وَ عَلَى الثَّلاثَةِ» را بر «لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ» عطف مى‏كند، گرچه اين دو معناي متفاوتي دارند ولي با عطف بر هم غرض واحدي را افاده مي كنند. و شايد غرض اصلى بيان گذشت خدا از آن سه تن متخلف بوده، و گذشت از مهاجر و انصار و حتى گذشت از رسول خدا(ص) صرفا به منظور دلخوشى همان سه نفر ذكر شده، تا از آميزش و خلط با مردم خجالت نكشند و احساس نكنند كه فرقى ميان آنان و ساير مردم نيست، و ايشان و همه مردم در يك جهت شركت دارند، و آن جهت اين است كه خدا به رحمت خود از همه آنان در گذشته و در اين معنا ايشان كمتر از سايرين و سايرين، بالاتر از ايشان نيستند.
دليل تكرار كلمه توبه، در اين دو آيه بر سبيل اجمال و تفصيل است، و ابتدا خداوند گذشت از همه را به طور اجمال ذكر نموده، سپس به طور تفصيل به اوضاع هر كدام از دو گروه جداگانه اشاره نموده، و در اين اشاره، گذشت خود را از خصوص آن سه نفر بيان داشته است. و اگر هر يك از اين دو آيه غرض جداگانه و مستقلى مى‏داشتند و يك غرض جامعى در مجموع آن دو وجود نداشت، در اين تكرار هيچ نكته و فائده‏اى تصور نمى‏شد.
همچنين مدح موجود در آيه براي رسول خدا(ص) و كساني كه پيروي از او نموده اند به عنوان شاهد دوم بر مطلب فوق است، زيرا رسول خدا(ص) در اين داستان گناه و انحرافى نداشته، و حتى نيت انحراف هم نكرده اند، و اگر خود آن حضرت(ص) منحرف مى‏شد و يا خيال انحراف را مى‏كرد كه ديگر معنى نداشت مقتدا و امام آنها باشد، و پيروانش مدح و ستايش شوند.
و اما بازگشت خدا به آن سه نفر، متفاوت است زيرا آنان ديدند كه ديگران با آنها مراوده نداشته و حتي زنان آنها، تركشان نموده اند دريافتند كه جز خداوند و توبه به درگاه او پناهگاهى ندارند، و آنگاه خداوند نيز با رحمت خود به آنها بازگشت فرمود، تا توبه كنند و او قبول فرمايد و به آنها ترحم نموده، براى توبه كردن توفيقشان دهد. خداوند توبه آنها را پذيرفت و بر آنها رحمت كرد تا بر توبه خود ثابت قدم بمانند، يا به اين جهت كه باز هم اگر از آنها گناهى سر زد در آينده، توبه كنند، زيرا مى‏دانند كه خداوند توبه كسى را كه توبه كند، بسيار پذيرنده است، آنگاه به آنها امر مي كند كه «كونوا مع الصادقين» با كسانى باشيد كه در دين خدا از نظر نيّت و گفتار و كردار راستى و صداقت، دارند. 7
گفتار دوم: مفردات
«يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ كُونُوا مَعَ الصَّادِقينَ».
«يا» از أدات نداء است، «أَيُّهَا» مناداى نكره مقصوده مبني بر ضم محلا منصوب و هاء براي تنبيه و جمله محلي از اعراب ندارد، «الَّذِينَ» اسم موصول بدل و يا عطف بيان است. «آمَنُوا» ماضي و همراه با فاعل آن و جمله صله «اتَّقُوا اللَّهَ» أمر و فاعل و مفعول، «وَ كُونُوا» كان و اسم كان و جمله معطوفه «مَعَ» ظرف مكان و متعلق به خبر محذوف است، «الصَّادِقِينَ» مضاف إليه مجرور به ياء است زيرا جمع مذكر سالم است. 8
در آيه مورد بحث مفردات و كلمات آن روشن و واضح بوده و نيازي به تبيين ندارند، آنچه نياز به تبيين دارد تعبير صادقين و صدق است كه استدلال آيه شريفه به آن وابسته است.

الف) معناي لغوي صدق
ابن فارس مي نويسد: صدق دلالت بر قوت در شيء و استحكام در آن دارد و كذب و دروغ چون استحكام ندارد باطل است و صدق را از محكمي و استحكام گرفته اند.9 فراهيدي در معناي صدق مي نويسد: صدق نقيض كذب است.10 و نيز جوهري در صحاح نيز به همين تعابير تصريح دارد11.
ب) استعمال قرآني صدق
راغب اصفهاني در كتاب مفردات خود براي صدق و مخالف آن يعني كذب در قرآن دو دسته استعمال ذكر نموده است؛ دسته اول: اصل وضعشان در قول و گفتار است و از ميان انواع اقوال اصل وضعشان در خبر است و شاهد بر اين مدعا را آيات ذيل برشمرده اند:
الف) آيه شريفه: «وَ مَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللّهِ قِيلًا»12 وكيست كه ازخداوند در گفتار و وعده هايش صادقتر است؟
ب) آيه شريفه: «وَ مَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللّهِ حَدِيثاً»13 چه كسي در گفتار از خداوند راستگوتر است؟
ج) آيه شريفه: «وَ اذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِسْماعِيلَ إِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ»14 در اين كتاب آسمانى از اسماعيل ياد كن، كه او در وعده‏هايش صادق بود.
لكن گاهي اين دو لفظ بالعرض در غير قول اخباري استعمال مي شوند، مانند: استفهام، أمر و دعاء.
دسته دوم: صدق را مطابقت ضمير و اعتقاد با مخبر عنه مي داند و در صورت تخلف اين دو از هم آنرا صدق تام نمي دانند و در صورت عدم مطابقت با ضمير كذب مي نامند مانند اسلام آوردن منافقين.
براي اين دسته از استعمالات صدق مواردي در قرآن ذكر شده است:
الف) جايي كه در أفعال و جوارح انسان استعمال شود، مانند: «لِيَسْئَلَ الصّادِقِينَ عَنْ صِدْقِهِمْ»15 خدا راستگويان را از صدقشان در ايمان و عمل صالح سؤال كند، يعني از آن كسي كه با لسان صادق از صدق فعلش سؤال كرد تا ثابت نمايد كه اعتراف به حقيقت جاي عمل و فعل را نمي گيرد، و نيز قول خداوند كه فرمود: «لَقَدْ صَدَقَ اللّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيا بِالْحَقِّ»16 خداوند آنچه را به پيامبرش در عالم خواب نشان داد راست گفت‏، اين آيه صدق به فعل كه همان تحقق خارجي است، و در اينجا رؤيا است، عنوان نموده است. و نيز اين آيه شريفه: «وَ الَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ وَ صَدَّقَ بِهِ»17 كسى كه سخن راست بياورد و كسى كه آن را تصديق كند.
ب) هرگونه فعلي كه داراي فضل ظاهري و يا باطني باشد به صدق از آن تعبير شده است، و به آن فعل وصف صدق را اطلاق مي نمايند. مانند قول خداوند متعال: «فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ»18 در جايگاه صدق نزد خداوند مالك مقتدر، و نيز فرمودند: «أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَ رَبِّهِمْ»19 براى آنها، سابقه نيك نزد پروردگارشان است، و نيز اين آيه شريفه: «أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَ أَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ»20 مرا در هر كار، با صداقت وارد كن، و با صداقت خارج ساز، «وَ اجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ»21 و براى من در ميان امّتهاى آينده، زبان صدق قرار ده‏.22
برخي از محققين در تبيين اين عنوان در استعمالات قرآني معتقدند كه أصل در معناي صدق در قرآن تماميّت و صحّت از خلاف است، و اينكه آن امر بر حق باشد. و لكن اين معنى به اختلاف موارد مختلف مي شود:
الف) صدق در اعتقاد، اينكه اعتقاد فرد مطابق با حق باشد و با واقع مطابقت داشته باشد. مانند آيه شريفه: «أَمْ لَهُمْ شُرَكاءُ فَلْيَأْتُوا بِشُرَكائِهِمْ إِنْ كانُوا صادِقِينَ»23 يا اينكه معبودانى دارند كه آنها را شريك خدا قرار داده‏اند؟ اگر راست مى‏گويند معبودان خود را بياورند.
ب) صدق در إظهار اعتقاد؛ اينكه اظهارات فرد مطابق اعتقادات او باشد و نه به صورت نفاق. مانند آيه شريفه: «إِنْ زَعَمْتُمْ أَنَّكُمْ أَوْلِياءُ لِلّهِ مِنْ دُونِ النّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ‌ صادِقِينَ»24 گمان مى‏كنيد كه فقط شما دوستان خدائيد نه ساير مردم، پس آرزوى مرگ كنيد اگر راست مى‏گوييد.
ج) صدق در احساس، اينكه احساس او صحيح و تام باشد مانند آيه شريفه: «فَقالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ»25 فرمود: اگر راست مى‏گوييد، اسامى اينها را به من خبر دهيد.
د) صدق در عمل اينكه عمل او از جميع جهات و شرائط تام وصحيح باشد. مانند اين آيه شريفه: «وَ تَصَدَّقْ عَلَيْنا إِنَّ اللّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ»26 بر ما تصدّق و بخشش نما، كه خداوند بخشندگان را پاداش مى‏دهد.
ه) صدق در مطلق أمور اينكه فرد در اعتقاد، قول و عمل او صادق باشد. مانند اين آيه شريفه: «وَ قُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَ أَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ»27 مرا در هر كار، با صداقت وارد كن، و با صداقت خارج ساز. 28
نتيجه اينكه اما آنچه كه در حقيقت مطلوب بوده و صحيح است قسم أخير مي باشد، به اينكه إنسان در جايگاه صدق قرار گرفته و متصف به صدق گردد در قول و عمل، و اعتقاد در ظاهر و باطن، و اين مطلب همان چيزي است كه خداوند متعال در آيه شريفه صادقين اراده نموده است. و نيز در اين آيات ديگر همينگونه مراد است: «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللّهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتابُوا وَ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللّهِ أُولئِكَ هُمُ الصّادِقُونَ»29 مؤمنان واقعى تنها كسانى هستند كه به خدا و رسولش ايمان آورده‏اند، سپس هرگز شكّ و ترديدى به خود راه نداده و با اموال و جانهاى خود در راه خدا جهاد كرده‏اند آنها راستگويانند، و نيز اين آيه شريفه: «وَ الَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ وَ صَدَّقَ بِهِ أُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ»30 كسى كه سخن راست بياورد و كسى كه آن را تصديق كند.
از آنچه گذشت آشكار مي گردد كه حقيقت صدق به اختلاف موارد و مصاديق مختلف است؛ پس تماميت و صحّت مي تواند در گفتار و يا عقيده و يا در تفكر و يا در اعمال و افعال باشد.
اما در قرآن گاهي ماده صدق لازم به كار مي رود، مانند: «قُلْ صَدَقَ اللّهُ»31 بگو خداوند راستگوست. و يا: «إِنْ كانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ فَصَدَقَتْ»32 اگر پيراهن او از پيش رو پاره شده، او راست مى‏گويد. و گاهي به صورت متعدّي به يك مفعول استعمال مي شود مانند: «وَ نَعْلَمَ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنا»33 دلهاى ما به تو مطمئن گردد و بدانيم به ما راست گفته‏اى‏. و گاهي متعدّي به دو مفعولي استعمال مي شود، مانند: «ثُمَّ صَدَقْناهُمُ الْوَعْدَ»34 سپس وعده‏اى را كه به آنان داده بوديم، وفا كرديم‏. ظاهر اين است كه صدق متعدي دو مفعولي بوده و لكن گاهي مفعول هاي آن ذكر نمي گردد.35
ج) استعمال قرآني صديقين
آنچه گذشت استعمالات صدق و صادق در قرآن بود اما براي صديق نيز استعمالاتي در قرآن آمده است. درباره صديق چهار قول را نقل نموده اند؛
1) به كسي معنا شده است كه صدق از او زياد سر زده.
2) كسي كه هيچگونه كذبي از او سر نزده باشد.
3) به كسي گفته مي شود كه كذب از او امكان ندارد.
4) به كسي گويند كه قول او با اعتقاد او مطابقت نمايد و در عمل او ظهور و بروز داشته باشد.
مانند آيات كريمه: «وَ اذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِبْراهِيمَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا»36 در اين كتاب، ابراهيم را ياد كن، كه او بسيار راستگو، و پيامبر خدا بود؛ و نيز آيه شريفه: «وَ اذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِدْرِيسَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا»37 در اين كتاب، از ادريس نيز ياد كن، او بسيار راستگو و پيامبر بزرگى بود، و نيز آيه شريفه: «وَ أُمُّهُ صِدِّيقَةٌ»38 مادرش، زن بسيار راستگويى بود، و نيز آيه شريفه: «فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَ الصِّدِّيقِينَ وَ الشُّهَداءِ»39 و كسى كه خدا و پيامبر را اطاعت كند، در روز رستاخيز، همنشين كسانى خواهد بود كه خدا، نعمت خود را بر آنان تمام كرده از پيامبران و صدّيقان و شهدا و صالحان و آنها رفيقهاى خوبى هستند. درباره صِّديقين نيز گفته شده است كه «هم قوم دُوَيْنَ الأنبياء في الفضيلة» آنان از جهت رتبه بعد از انبياء قرار دارند.40
صديقين چه كساني هستند؟
در آيه «وَ مَنْ يُطِعِ اللّهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَ الصِّدِّيقِينَ وَ الشُّهَداءِ وَ الصّالِحِينَ وَ حَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً»41 و كسى كه خدا و پيامبر را اطاعت كند، در روز رستاخيز، همنشين كسانى خواهد بود كه خدا، نعمت خود را بر آنان تمام كرده از پيامبران و صدّيقان و شهدا و صالحان و آنها رفيقهاى خوبى هستند، مقتضاي آيه آنست كه صديقين غير از پيامبران و گواهان اعمال‌اند زيرا كه ظاهر در آيه عطف بوده و افاده تعدد دارد. پس بايد ديد آنها چه كساني هستند.
در آيه ديگرى مي خوانيم «وَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللّهِ وَ رُسُلِهِ أُولئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَ الشُّهَداءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَ‌ نُورُهُمْ»42 كسانى كه به خدا و رسولانش ايمان آوردند، آنها صدّيقين و شهدا نزد پروردگارشانند براى آنان است پاداش اعمالشان و نور ايمان شان. از اين آيه به دست مي آيد كه صديقين و شهداء هر دو از يك صنف‌اند اما به اعتبار آنكه دروغ و خلاف در اقوال و اعمالشان وجود ندارد صديق‌ هستند و به اعتبار گواه بودنشان شهداء هستند. با بررسي در قرآن كريم در مي يابيم كه صديق در قرآن در وصف حضرت ابراهيم(ع) و حضرت يوسف(ع) و حضرت ادريس(ع) و حضرت مريم(س) به كار رفته است، در خصوص حضرت ادريس(ع) در قرآن آمده است: «وَ اذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِدْرِيسَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا»43.
گرچه پيامبران نيز صديق و شهيدند ولى چون اين دو وصف منحصر به آنها نيست، بايد گفت مراد از اين سه گروه، انبياء و اوصياءاند. انبياء داراى هر سه وصف نبوت، صديق و شهيدند ولى اوصياء فقط دو وصف اخير را دارند. «الصّالحين» نيز پيروان مخصوص آنها مي باشند.
نتيجه
نتيجه آنكه كلمه «صدق» در«يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ كُونُوا مَعَ الصَّادِقينَ» در اصل به معناى اين است كه گفتار و يا خبرى كه داده مى‏شود با خارج مطابق باشد، و آدمى را كه خبرش مطابق با واقع و خارج باشد «صادق» ‏گويند. و لكن از آنجايى كه به طور استعاره و مجاز اعتقاد و عزم و اراده را هم قول ناميده‏اند در نتيجه صدق را در آنها نيز استعمال كرده اند، انسانى را هم كه عملش مطابق با اعتقادش باشد و يا كارى كه مى‏كند با اراده و تصميمش مطابق باشد، و شوخى نباشد، صادق ناميده‏اند.
اما سؤال اين است كه در اينجا معناي حقيقي مراد بوده يا معناي مجازي؟ از اطلاق امر به تقوى و اطلاق كلمه «صادقين» و همچنين اينكه به طور مطلق فرموده اند: با صادقين باشيد، با اينكه معيت و با كسى بودن به معناى همكارى كردن و پيروى نمودن است، قرينه است كه دلالت مى‏كند بر اينكه مقصود از صدق، معناى مجازى و وسيع آن است، نه معناى لغوى و خاص آن.
بنابراين آيه شريفه، به مؤمنين دستور مى‏دهد به اينكه تقوا پيشه نموده، صادقين را در گفتار و كردارشان پيروى كنند، و اين غير از آن است كه بفرمايد: شما نيز مانند صادقين متصف به وصف صدق باشيد؛ زيرا اگر آن بود، مى‏بايستى بفرمايد: «و از صادقين باشيد» نه اينكه بفرمايد: «و با صادقين باشيد».
فصل دوم: ديدگاه مفسرين اهل سنت درباره آيه صادقين

در اين فصل ابتدا به ذكر انواع تفاسير اهل سنت پرداخته و سپس رواياتي را كه اهل سنت ذكر نموده اند را تبيين خواهيم نمود.
گفتار اول: تفاسير اهل سنت
مفسّران اهل سنّت در تفسير اين آيه شريفه را مي توان به سه گروه تقسيم نمود؛ دسته اول آنهايي كه از كنار اين آيه به سادگي عبور نموده و بحث چندانى روى كلمه «صادقين» ننموده‏اند و يا با تعيين مصاديقي غير از ائمه معصومين(ع) تفسير آنرا به ديگران اسناد داده و در واقع با تفسير شيعه تباين دارد. دسته دوم مباحث مختلفى را مطرح نموده و حتّى پذيرفته اند كه «صادقين» بايد معصوم باشند، چون اطاعت مطلق جز از معصوم(ع) صحيح نيست؛ ولى تعجيل در نتيجه گيري و پيش داوري هاي بي مبنا



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه

دیدگاهتان را بنویسید