دانشگاه آزاد اسلامی واحد دامغان
دانشکده‌ی حقوق

بایستگی‌های فقه پویا
از منظر فقه جواهری و دیدگاه امام خمینی(ره)

استاد راهنما
دکتر محمد جواد باقی‌زاده

استاد مشاور
جناب آقای داداشی‌نژاد

دانشجو
فاطمه نادعلی‌زاده

1393
A

سپاس
بعد از حمد و ستایش قادر متعال که نعمت حیات را به ما ارزانی داشته است، از زحمات خالصانه‌ی پدر، مادر و همسرم که در طول دوران تحصیل همواره پشتیبان من بوده‌اند، تشکر و قدردانی می‌کنم.
همچنین قدردانی از استاد بزرگوار جناب آقای دکتر محمدجواد باقی‌زاده را که با راهنمایی‌های ارزنده‌ی ایشان این کار تحقیقی به انجام رسید، بر خود فرض می‌دانم. خداوند ایشان را جزای خیر دهاد.

تقدیم به
پیشوای ششم شیعیان، امام جعفر صادق(ع) که فرمود:
«کونوا لنا زینا ولا تکونوا علینا شینا»
زیور و زینت ما باشید نه مایه‌ی ننگ و بیزاری از ما.

به امید آنکه قدم‌ها و قلم‌های ما در راه اعلای اسلام و تشیع، مرضیّ حضرت حق قرار گیرد.

چکیده
این رساله با عنوان «بایستگی‌های فقه پویا از منظر فقه جواهری و دیدگاه امام خمینی(ره)» و با هدف شناساندن فقه امامیه به عنوان فقهی پویا در همه‌ی اعصار به انجام رسیده است. در دنیای کنونی با پیشرفت علوم مختلف فقه نیز به عنوان علمی که در تمامی شئون زندگی مردم مسلمان جاری است باید همگام و همسو با علوم دیگر پیشرفت نماید.
روش استنباط احکام شرعی و شیوه‌های مختلف پاسخگویی سنتی با تکیه بر کتب و روش پیشینیان بوده است ولی آنچه به نظر می‌رسد این است که علماء و اندیشمندان با توجه کافی به اسلوب سلف باید در علوم دیگر نیز آگاهی‌های لازم را بدست آورند. لزوم استفاده از کتاب «جواهر الکلام» به عنوان کتابی مرجع برای علماء دین، همواره مورد توجه و تأکید امام خمینی(ره) بوده است ولی در کنار آن عالمان دینی باید در جامعه‌ی کنونی بر علوم دیگر مثل روان‌شناسی، جامعه‌شناسی، اقتصاد و … تسلط کافی داشته باشند. از جمله عواملی که باعث پیشرفت علم فقه و پویایی آن می‌شود حیات مجتهد و لزوم بهره‌گیری او از علوم پیشرفته در ارائه‌ی استفتائات و پاسخگویی به مسائل جدید و دوری کردن از تحجّر و یک‌سویه نگری است. پرورش نیروهای متخصص در زمینه‌های گوناگون می‌تواند به حکومت اسلامی در جنبه‌های مختلف کمک شایانی نماید.
نوشتن کتب و رساله‌های فقهی به روش جدید و نگارش‌های نو که بتواند برای همه‌ی مردم قابل فهم باشد بر عهده‌ی علما و فضلا می‌باشد. تمام تلاش علماء و مراجع علوم دینی به عنوان متخصصان علوم اسلامی باید بر این باشد که دین اسلام به طور صحیح معرفی گردد و به این باور قطعی برسانند که اسلام می‌تواند در همه‌ی عرصه‌های گوناگون همپای علوم دیگر و حتی فراتر از آن پیشرفت کنند و راهگشای مشکلات و معضلات اجتماعات بشری باشد.

کلید واژه: فقه پویا، فقه سنّتی، اجتهاد جواهری، زمان و مکان

فهرست
بیان مسأله1
اهمیت و ضرورت تحقیق1
اهداف پژوهش2
سؤالات پژوهش2
فرضیه‌ها2
ساختار تحقیق3
روش تحقیق4
پیشینه‌ی تحقیق4
فصل اول: فقه و اجتهاد جواهری
مقدمه6
1-1. تاریخچه‌ی فقه امامیه7
1-1-1. عصر تشریع و قانون گذاری7
1–12. عصر پایه ریزی فقه شیعه توسط امامان معصوم(ع)8
1-1-3. عصر اجتهاد در زمان غیبت کبری9
1-1-4.عصر بالندگی و استقرار فقه حکومتی‌11
1-2. مفاهیم12
1-2-1. فقه12
1-2-1-1. فقه در لغت12
1-2-1-2. فقه در اصطلاح13
1-2-1-3. فقه سنّتی و فقه پویا14
1-3. شناخت فقه جواهری17
1-3-1. آشنایی با شخصیت صاحب جواهر17
1-3-2. ویژگیهای فقه جواهری21
1-3-2-1. استفاده کامل از ادلّه استنباط22
1-3-2-2. یک دوره‌ی کامل فقهی23
1-3-2-3. اختصار در عبارات23
1-3-2-4. یکنواختی مباحث همه‌ی ابواب24
1-3-2-5. نگرش جامع به ادلّه برای استنباط24
1-3-2-6. توجه به دنیای معاصر24
1-3-3. شیوه‌های استنباط در جواهر الکلام26
1-3-3-1. آیات الاحکام در جواهر الاحکام26
1-3-3-2. جایگاه عرف در مکتب فقهی صاحب جواهر27
1-3-3-3. جایگاه عقل در مکتب فقهی صاحب جواهر28
فصل دوم: زمان و مکان و مصلحت عناصر تأثیرگذار در پویائی فقه امامیه
مقدّمه33
2-1. عوامل پویایی فقه امامیه34
2-1-1. انفتاح باب اجتهاد34
2-1-2. اشتراط حیات مجتهد36
2-1-3. حکم‌شناسی و موضوع‌شناسی37
2-1-4. توجه به زمان و مکان38
2-1-4-1. تأثیر زمان و مکان در استنباط مسائل جدید و بررسی تطبیقات39
2-1-4-2. نقش زمان و مکان در پویایی فقه سنّتی42
2-1-4-3. اصول چهارگانه تأثیر زمان و مکان در استنباط احکام شرعیه42
2-1-5. توجه به مصلحت45
2-1-5-1. نقش مصلحت در ورود به عرصه‌های پویایی فقه49
2-1-5-2. قاعده‌ی مصلحت از جمله قواعد رفع تزاحم است57
2-1-6. تخصصی شدن علوم اسلامی59
2-2. موانع پویایی فقه62
2-3. نتیجه65
2-4. پیشنهادها66
منابع69

بیان مسأله
فقه امامیه و دانش فقه از دیرباز مورد عنایت و توجه علماء دین بوده و در طول اعصار جایگاه رفیع خود را حفظ کرده است. در تاریخ شیعه بسیاری از علماء و فقها برای حفظ این گوهر ارزشمند فداکاریهای زیادی انجام داده‌اند و چه بسا جان خود را در این راه مقدس فدا نموده‌اند.
اجتماعات بشری با پیشرفت علوم و فنون دچار سؤالات و ابهامات فراوانی شده و علماء دینی به عنوان مرجع پاسخگویی به مسائل نوظهور همواره در کنار مردم بوده‌اند و با درک صحیح و البته حفظ اصول و پای‌بندی به ارزش‌های شریعت مرجعی قابل اطمینان برای مسلمانان بوده‌اند.
دین مبین اسلام و با تکیه بر فقه سنتی که برخاسته از آموزه‌های قرآن و مکتب اهل‌بیت است می‌تواند در دنیای کنونی و مدرن نیز حرفی برای گفتن داشته باشد علماء بزرگی همچون صاحب جواهر با روش استنباطی بی‌نظیر خود در کتاب جواهر شیوه‌ای عالی را برای فقها ترسیم می‌کند که بتوانند به آسانی به پاسخ فقهی خود برسند و تأکید امام خمینی(ره) بر توجه علماء به شیوه‌ی صاحب جواهر نیز به همین علّت است.
ضرورت شناخت فقه سنتی و مقایسه‌ی آن با فقه پویا می‌طلبد که اندیشمندان به واکاوی در شیوه‌ی استنباط صاحب جواهر بپردازند و ابعاد مختلف این کتاب عظیم را مورد بررسی قرار داده و آن را چون چراغی روشنگر راه خود بدانند.

اهمیت و ضرورت تحقیق
در دنیای امروز که علوم مختلف در حال پیشرفت هستند و انسان دائما با مسائل جدید رو به رو می‌شود بالطبع سؤالات فراوانی ذهن مسلمان را درگیر می‌کند. ظهور مسائل جدید در زندگی مدرن امروز می‌طلبد که فقه ما در بسیاری از شئون زندگی دخالت کرده و پاسخ‌گوی مسائل مستحدثه باشد. بررسی این مطلب که فقه شیعه پویایی لازم را داشته و می‌تواند به مسائل مورد نظر مردم پاسخ دهد مورد توجه است.
اهمیت این موضوع وقتی مشخص می‌شود که می‌بینیم علما و فقیهانی چون صاحب جواهر و امام خمینی نیز به مسأله‌ی زمان و مکان توجه خاصی داشته و عنصر مصلحت را در جایی که با عقل انسان و احکام اسلامی مغایرت نداشته باشد، به عنوان راهکاری برای پاسخ‌ به مسائل فقها قرار داده‌اند و توجه علما به پیشرفت علم و به روز بودن آنها می‌تواند ما را در انجام تکالیف الهی راهنمایی نماید.
اگر توجه کافی و وافی به فقه و جایگاه آن شود، می‌توانیم بسیاری از مسائل و شبهات را رفع کرده و بهتر و بیشتر در اعلای اسلام و اعداف عالیه‌ی آن موفق باشیم.

اهداف پژوهش
اهدافی که در انتخاب موضوع جهت تحقیق و بررسی مورد نظر بوده است، عبارتند از:
1) مقایسه‌ی فقه سنتی و فقه پویا
2) شناخت فقه پویا از منظر صاحب جواهر
3) بررسی پویایی فقه از منظر امام خمینی(ره)
4) تأثیر زمان و مکان و مصلحت در پویایی فقه
5) بررسی عوامل رکود و پویایی فقه
سؤالات پژوهش
1) فقه سنتی و فقه پویا چه ویژگی‌ها و چه تفاوتهایی دارند
2) روش فقهی صاحب جواهر چه ویژگی‌هایی دارد
3) علت تأکید امام خمینی(ره) بر لزوم پویایی فقه بر مبنای فقه جواهری چه بوده است؟
4) چه عواملی موجب پویایی فقه امامیه می‌گردد؟
فرضیه‌ها
1) در فقه پویا توجه به عناصری چون زمان و مکان و عقل و عرف جایگاه ویژه‌ای دارد.
2) در روش فقهی صاحب جواهر ضمن شناخت دقیق موضوع و حکم به عقل و عرف و مصلحت نیز توجه شایانی شده است.
3) تشکیل حکومت جمهوری اسلامی ایران و پیدایش نیازهای متنوع در دنیای مدرن موجب تأکید امام خمینی بر پویایی فقه مبتنی بر روش‌های سنتی بوده است.
4) توجه به عقل، عرف، زمان و مکان از مهم‌ترین ویژگی‌های روش فقهی صاحب جواهر و مورد تأکید و تأیید علما بزرگ همچون امام خمینی می‌باشدو عواملی چون حیات مجتهد و توجه به پرورش نیروی متخصص موجب پویایی فقه می باشد.
ساختار تحقیق
این رساله تحت عنوان «بایستگی فقه پویا از منظر فقه جواهری و دیدگاه امام خمینی(ره)» نوشته شده است. نگارنده با مطالعه‌ی کتب و مقالات مربوطه سعی داشته که فقه امامیه را به عنوان فقهی پویا و بالنده در مواجهه با مشکلات و معضلات زندگی فردی و اجتماعی در همه‌ی اعصار نشانگر پویایی و زنده بودن فقه و حفظ جایگاه آن در بین توده‌ی مردم است.
امروزه با پیشرفت علوم و فنون و تکنولوژی نیاز به علوم اسلامی جایگاه ویژه‌ای پیدا کرده و این خود مبیّن این حقیقت است که اسلام دینی جهان شمول است و آموزه‌های دینی می‌تواند همه جا همپای علوم پیشرفت داشته باشد و با زندگی مردم عجین گردد.
در این رساله در فصل اول ضمن بیان تاریخچه‌ی مختصری از فقه امامیه به معرفی شخصیت صاحب جواهر پرداخته شده و با تأملی در شیوه‌ی نگارش کتاب جواهر الکلام و بررسی ویژگی‌های آن کتاب، آن را به عنوان مرجعی کامل برای استنباط احکام دینی معرفی کرده‌ایم و لزوم بهره‌گیری از آن و شیوه‌های کاربردی در آن کتاب را متذکر شده‌ایم.
در فصل دوم توجه به زمان و مکان و عوامل رکود و پویایی فقه را مورد بررسی قرار داده و مقایسه‌ی اجمالی بین اجتهاد اهل تسنن و تشیع انجام داده‌ایم و مسائلی که جزء مسائل مستحدثه بوده و فقه پویای شیعه توانسته در دنیای کنونی پاسخ‌های جامع و متقنی را برای آن داشته باشد به عنوان نمونه ذکر کرده‌ایم.
در پایان در بخش نتیجه‌گیری به این مهم اشاره شده که باید ابواب فقهی را به طور تخصصی بررسی نموده و کارشناسان مجرّب دینی خود را با علوم روز آشنا و آشناتر نمایند. در بخش پیشنهادات به لزوم برنامه‌ریزی آموزشی و تغییر در محتوای کتب آموزشی در حوزه‌ها البته با حفظ قداست کتب پیشینیان و بزرگان علم فقه اشاراتی شده است.

روش تحقیق
روش این تحقیق کتابخانه‌ای بوده و با بررسی کتابهای مورد نظر و مطالعه‌ی مقالات در خصوص موضوع با گردآوری و فیش‌برداری از مطالب این تحقیق انجام شده است.

پیشینه‌ی تحقیق
از آنجا که موضوع مورد بررسی این پایان‌نامه در ردیف مباحثی است که طی سالیان اخیر مورد توجه و اقبال پژوهشگران قرار گرفته است، هنوز آثار متعدد و جامعی در این باب به نگارش در نیامده است. یکی از آثار مورد توجه این رساله، کتاب «آشنایی با فقه جواهری» است که آقای عبدالله امید‌فر آن را به نگارش درآورده است. در بین مقالاتی که در این حوزه نوشته شده است، مقاله‌ی «اجتهاد جواهری و فقه پویا در اندیشه‌ی امام خمینی(ره)» به نگارش حجت الاسلام و المسلمین سید محمد حسن مخبر مورد بررسی قرار گرفت. ایشان در این مقاله پس از معرفی شخصیت صاحب جواهر، به توصیف کتاب جواهر الکلام پرداخته و سپس جایگاه این کتاب را از دیدگاه امام خمینی(ره) مورد ارزیابی قرار داده است.
مقاله‌ی دوم از آیت الله جوادی آملی با عنوان «امام خمینی و فقه جواهری» است. در نظر ایشان چشیدن طعم فقه نتیجه‌ی نگاه برون فقهی و نگاه کلامی به فقه است. آیت الله جوادی آملی در این مقاله تصریح می‌کنند که برهان‌های صاحب جواهر در کتابش در رابطه با ولایت فقیه بسیار کاربردی و دقیق می‌باشد.

فصل اول
فقه و اجتهاد جواهری

مقدمه
دانش فقه یک از گسترده‌ترین رشته‌های علوم انسانی است که می‌توان آن را یکی از عوامل جهت‌دهنده‌ی رفتار فردی و جمعی در بین مسلمانان دانست. لذا همواره فقه پژوهان در به روز شدن این دانش کوشیده‌اند و آنچه اسباب انزوا و حاشیه‌نشینی فقه را فراهم آورده تا حدودی از بین ببرند. چرا که امروزه با پیشرفت علوم نیاز به فقه و فقه‌پژوهشی بیش از پیش احساس می‌شود.
علوم و دانش‌های دیگر چون روان‌شناسی، پزشکی، جامعه‌شناسی، حقوق و … رابطه‌ی تنگاتنگی با فقه دارند و البته نمی‌توان در عصر حاضر فقه را با روش‌های کهن پیش برد و به جامعه عرضه کرد.
چراکه ارزش کار هر فقیهی به اعتبار فتواهای خاص اوست زیرا کاوش در فقه و بیان رأیی که پیش‌تر دیگران ارائه کرده‌اند تفقه در دین نیست بلکه فقط نقل قول دیگران است. نیاز جامعه‌ی کنونی می‌طلبد که فقیه آگاه به زمان و دوران باشد و فقه اسلامی ما باید متناظر با زندگی امروزه باشد و فقیهی موفق است که بتواند این رابطه‌ی مناسب را بین فقه سنتی و دنیای امروز برقرار سازد.
در این فصل ابتدا فقه را از نظر لغوی و اصطلاحی بررسی کرده‌ایم و سپس به تبیین دو واژه فقه سنتی و فقه پویا پرداخته‌ایم. پس از آن شخصیت صاحب جواهر و ویژگی‌های فقه جواهری را بیان کرده و روش‌های استنباط ایشان را در فقه از نظر گذرانده و به جایگاه عقل و عرف در فقه صاحب جواهر اشاراتی کرده‌ایم.
سخن از اسلام و مقتضیات زمان یا نقش زمان و مکان در فقه و پویایی فقه و اشاره به ناکارآیی اجتهاد مصطلح در حوزه‌ها برای تأمین نیازهای زندگی معاصر، همه گویای این حقیقت است که فقه باید متناظر با زندگی باشد و هر فقیهی که توانسته میان سنّت فقهی و روزگار خود پیوند مناسبی را برقرار کند ‌، موفق بوده است‌.
امام خمینی(ره) از جمله معدود فقیهانی است که در عین داشتن موضع انتقادی سخت در قبال جمود فقهی‌‌، همواره بر لزوم فقه جواهری و روش استنباط احکام صاحب جواهر پای فشرد و با تکیه بر سنّت دیرپای درباره‌ی مسایلی که به ظاهر و تکلیفشان برای همیشه روشن شده بود، به باز اندیشی پرداخت و فتواهای نو صادر کرد‌‌، که این نشان از آن دارد که امام در صدور این فتاوا تعامل زیادی با زمان داشته است.
پاسخگویی به مسایل نو و مستحدثه، وجود فقیهی آگاه به مسایل زمان را می طلبد. مسایل مستحدثه به مسایلی گفته می شود که حکم شرعی درآن منصوص نیست‌.
اعمّ از اینکه آن موضوع در گذشته وجود داشته یا وجود نداشته است‌. ضرورت بحث در این گونه موارد بگونه ای است که گاهی انسان متدیّن را در زندگی مدرن امروز دچار سردرگمی می‌کند.
اینجاست که نقش یک فقیه آگاه به مسایل روز می تواند از بسیاری از سؤالات گره گشایی کند. چرا که آیین اسلام از جهات زیادی با ادیان دیگر متفاوت است و از امتیازات مهم دین مبین اسلام می توان به گستردگی آن نسبت به تمام زوایای زندگی بشر اشاره نمود.
شریعت اسلام مقید به زمان معین و خاصی نیست و اختصاص به گروه خاصی نیز ندارد. ممکن است امروز ما نتوانیم به خاطر موانعی به بعضی از احکام واقعی اسلام دست پیدا کنیم‌‌، ولی مانعی از رسیدن به حکم ظاهری وجود ندارد‌‌، چراکه ما هیچ فقیهی را در هیچ عصر و زمانی نمی یابیم که حتّی نسبت به یک موضوع و یک واقعه معتقد باشد که در آن حکم ظاهری نداریم و مردم نسبت به آن آزادند تا به هر شکلی که مایلند‌‌، عمل نمایند.
با توجه به آنچه که گفته شد و با عنایت به این که مسایل مستحدثه فراوانی در ابواب مختلف فقهی در عصر و زمان ما وجود دارد‌‌، که در هیچ یک از کتب فقهای پیشین فقهی مطرح نشده است و در آیه یا روایتی نیز در مورد آن بحث نشده‌‌، پس باید آنها را در بوته‌ی مطالعه و نقّادی قرار داده تا به پاسخی صحیح و قانع کننده دست یابیم‌.

1-1. تاریخچه‌ی فقه امامیه
مسیر تطّور علم فقه شیعه را از زمان پیدایش و توسعه تا مرحله بلوغ به طور کلّی می توان به چهار دوره تقسیم کرد:
1-1-1. عصر تشریع و قانون گذاری
در عصر تشریع و قانون‌گذاری اسلام توسط پیامبر اکرم(ص) مسلمانان به سب عواملی از جمله انفتاح باب علم‌‌، عدم توسعه قلمرو اسلام و بساطت علمی جامعه اسلامی برای دریافت احکام اسلام کمتر دچار مشکل می شدند‌‌، اگرچه نمی‌توان گفت مسلمانان در دوران حیات پیامبر(ص) نیازمند اجتهاد نبودند.
زیرا مواردی پیش می آمد که مسلمانان به آن حضرت دسترسی نداشتند‌‌، مثلاً در جنگها‌‌، هجرت مسلمانان به حبشه و به هنگام تجارت یا ماموریت به خارج از مدینه و مکّه‌. در اینگونه موارد پیامبر اکرم(ص) گاهی استنباط احکام را تایید و گاهی اصلاح می‌کردند. به طور کلّی فقه شیعه در این دوران با فقه اهل سنّت مشترک است.1
1-1-2. عصر پایه ریزی فقه شیعه توسط امامان معصوم(ع)
عصر امامان معصوم(ع) که دوران امتیاز فقه شیعه از اهل سنّت است، اگر چه برخی بر این گمان اند که به خاطر وجود ائمه اطهار(ع) و دسترسی مردم به آراء و نظرات آن بزرگواران دیگر ضرورت و مجالی برای اجتهاد و فقاهت نبوده‌‌، ولی با دقت در عصر معصومین (ع) متوجه می شویم که آن بزرگواران با تشویق کارگزاران خویش به فتوا دادن و ترغیب اصحاب ممتاز خود با تفقه در دین و پاسخگویی به سوالات دیگر مردم در حقیقت نوعی اجتهاد و فقاهت را ترویج می‌کردند تا مسلمانان به این مهم توجه خاصی داشته باشند.
امام خمینی(ره) با ذکر اخباری که حاکی از اجتهاد اصحاب امامان معصوم(ع) است‌‌، اجتهاد یا روشی نزدیک به آن را در زمان ائمه اطهار امری متداول و متعارف می شمارند.2
البته فتوا دادن در این دوران غالباً از حوزه روایات رسیده از پیامبر(ص) و ائمه معصومین(ع) و استناد به آیات قرآن فراتر نمی رفت‌. در این دوران فقه به صورت مجموعه ای از احادیث بود که در ابوابی مانند ” الصلوة ” گرد آوری می شد. محدّثان و فقهای شیعه پس از نگریستن در روایات و آیات قرآن‌‌، پاسخهای فقهی خود را عرضه می‌کردند.
در دوران صادقین(ع) تنش‌های سیاسی و اجتماعی سبب شد که ائمه مجالی نسبی یابند تا به فعالیت‌های فکری و علمی بپردازند.
از عواملی که باعث شد تفکّر اجتهادی در بین مسلمانان رواج یابد توسعه قلمرو اسلام‌‌، رواج احادیث جعلی‌‌، اختلاف زبان ها و فرهنگ ها‌‌، روایات تقیّه ای و پیدایش مسایل نو پیدا را می توان برشمرد.
امامان شیعه در لابه لای پرسش و پاسخ‌های دینی بذر بسیاری از قواعد فقهی و اصول کلّی استنباط را در ذهن اصحاب و شاگردان خود می افشاندند.3

1-1-3. عصر اجتهاد در زمان غیبت کبری
در دوران غیبت کبری، فقیهانی پا به عرصه فقه شیعه گذاشتند که به استنباط و استخراج مسایل بر اساس کلیّات و قواعد نهفته در کتاب و سنّت پرداختند و سبب گسترش دامنه فقه شدند‌‌، فقیه بزرگ حسن بن علی بن ابن عقیل‌‌، طلایه دار جنبش فکری اجتهاد در نیمه اوّل قرن چهارم هجری است که نخستین مجموعه ی مدوّن فقهی را با نام التمسک بحبل آل الرسول نگاشت و فقه را به گونه‌ی دانشی مستقل و جدای از کتاب‌های حدیثی ارائه نمود.4
و بعد از وی هم محمد بن احمد بن جنید اسکافی – که ابن عقیل و ابن جنید را قدیمین می نامند – با تألیف کتاب‌های تهذیب الشیعه لاحکام الشریعه و الاحمدی للفقه المحمّدی‌‌، گام بلندی در استوار سازی مبانی فقه و گسترش دامنه ی اجتهاد و استدلال در فقه برداشت.5
با ظهور شیخ الطائفه‌‌، محمد بن حسن طوسی‌‌، دگرگونی عظیمی در جریان نگارشی فقه و تدوین آثار فقهی پدید آمد.
ایشان کتاب ” المبسوط ” را نگاشت تا عظمت و توسعه ی فقه شیعه را در مقابل فقیهان اهل سنّت به نمایش گذارد و با کتاب ” الخلاف ” فقه تطبیقی را گستراند و با کتاب ارزشمند ” الجمل و العقود ” فقه سنّتی را بنیان نهاد.
در بزرگی شیخ طوسی همان بس که اندیشه‌های سترگ او باعث شد بعد از یک قرن از در گذشت وی‌‌، فقیهان حکایت گر و مقلّد فتاوای شیخ شدند.6
امّا در نیمه‌ی دوّم قرن ششم‌‌، تنی چند از فقها با کنار نهادن تقلید از شیخ طوسی به نقد نظرات ایشان و ارائه‌ی دیدگاههای مستقل پرداختند که از مهم ترین آنها ابن زهره حلبی و محمد بن ادریس حلّی را می توان برشمرد، میراث فقهی شیخ الطائفه به رغم وسعت و غنای فرهنگی آن، پراکنده و فاقد انسجام و پختگی لازم بود. برای آنکه هضم و جذب نوآوری‌ها و عناصر زنده‌ای که شیخ طوسی از فقه سنّتی به فقه شیعی منتقل ساخته بود‌‌، بهتر صورت پذیرد، ابوالقاسم نجم الدّین جعفر بن حسن حلّی کتاب‌های شرایع الاسلام و المعتبر را تألیف نمود.7
تغییر نظام حکومتی و به قدرت رسیدن شیعه در ایران مجال مناسبی در اختیار محقّق بزرگ علی بن حسین بن عبد العالی کرکی(م 940 ق) گذاشت تا مسایلی از قبیل حدود اختیارات فقیه‌‌، نماز جمعه و… را مورد توجّه قرار دهد.8
در اوایل قرن یازدهم هجری‌‌، مکتب اخباریان بوسیله محمد امین استرآبادی(م 1036 ق) تأسیس شد. این مکتب‌‌، اجتهاد و تفکّر تعقّلی و تحلیلی را در فقه شیعی محکوم می‌کرد و به پیروی از ظواهر احادیث دعوت می نمود.
وی با استدلالهایی حجیّت عقل را برای کشف حقایق مورد تردید قرار داد و اصول فقه شیعه را به شدّت رد کرد.9
اخباری‌گری که از دهه‌های نخستین قرن دوازدهم بر بیشتر مراکز علمی شیعه چیره شده بود، در نیمه دوّم این قرن توسط اصولیان شکست خورد. در این زمان فقیه بزرگ وحید بهبهانی که دارای نبوغ خاصّی در استدلال و تحلیل و تفکّر عقلایی بود، با تالیف کتاب ” الفوائد الحائریه ” بساط اخباری‌گری را درهم پیچید.10
دقّت‌های بی نظیر علامه شیخ مرتضی انصاری در کتاب مکاسب‌‌، چهره‌ی فقه شیعه را به کلّی دگرگون ساخت.
طرح کلّی ای که وی پایه گذاری کرد و فقه را بر روشی اصولی و تحلیلی بنیان نهاد‌‌، همچنان اساس کار فقه شیعه است.11

1-1-4. عصر بالندگی و استقرار فقه حکومتی‌
دوران معاصر که عصر بالندگی و استقرار “فقه حکومتی” نام گرفته است‌‌، دورانی است که از زمان پیروزی انقلاب اسلامی در سال 1357 در ایران شروع شده و سکّان دار و ناخدای آن حضرت امام خمینی(ره) می‌باشد.
از آنجاکه فقهای عظام شیعه عمدتاً به دلیل ظلم حاکمان از حکومت‌ها جدا بودند بیشتر همّ و غم خود را در دست یابی به منابع و ادلّه فقهی می‌کردند. امّا با انقلاب اسلامی و پیروزی حق بر باطل‌‌، فقیهان با سیل پرسش ها و گفتمان‌های فقاهتی و استفتاءات بی شمار مواجه شدند و در برابر بسیاری از موضوعات مستحدثه و متغیّر از قبل ناچار به صدور فتاوای جدید شدند.
امام خمینی(ره) با درک زمان و مکان و شرایط و آگاهی کامل از سنن قبل و منابع فقهی غنی به جا مانده از گذشتگان با توجه به عنصر ” مصلحت ” در صدور احکام راهی هموار را پیش پای فقهای زمان ما گشود و با تکیه بر بنیان قوی فقه جواهری و سنّتی به بیان رسالت بزرگ این رادمرد فرزانه پرداخت.
امام خمینی(ره) نشان دادند که با تکیه بر سنّت‌های فقهای پیشین و توجّه به راه و روش استخراج و استنتاج فتاوا به شیوه صاحب جواهر می توان این مهّم را به همگان نشان داد که فقه شیعه فقهی پویا و روزآمد می باشد و قادر به پاسخ گویی به تمام مسایل مستحدثه و جدید و نوپیدا در دنیای کنونی است.

1-2. مفاهیم
1-2-1. فقه
1-2-1-1. فقه در لغت
فقه در لغت به معنای دانستن و فهمیدن و نیز به معنای درک کردن چیزهای مخفی است. راغب در مفردات آن را پی بردن از معلومات حاضر به معلومات غایب معنا کرده است.12
در قرآن کریم هم از مشتقّات کلمه‌ی فقه استفاده شده است‌. از جمله آیات می توان به آیه نفر اشاره کرد : «فَلو لا نَفَر مِن کلﱢ فرﻗﺔ منهم طائفةٌ لیتَفقّهوا فی الّدین‌…»‌.13
علامه طباطبایی(ره) در این باره می فرمایند : ” مقصود از تفقه در دین فهمیدن همه معارف دینی از اصول و فروع آن است‌‌، نه خصوص احکام عملی که فعلاً در لسان علمای دین کلمه فقه اصطلاح آن شده است‌‌، به همین دلیل قرآن می فرماید : ” لینذِروا قومَهُم‌… قوم خود را انذار کنند ” و معلوم است که انذار با بیان فقه اصطلاحی یعنی با گفتن مسایلی علمی صورت نمی بندد‌‌، بلکه احتیاج به اصول عقاید دارد.14
علاوه بر آیات مذکور‌‌، در آیات دیگری نیز به این معنا تصریح شده است که به آنها اشاره می شود: «قد فصّلنا الآیات لقومٍ یفقهون»15، «لهم قلوبٌ یفقهون بها»16 ، همچنین در لسان روایات نیز اشارات فراوانی به این کلمه و مشتقات آن شده است. از آن جمله :
قال رسول ا…ّ (ص): «اذا اَرادَ اللّهُ بعبد خیراً فقَّههُ فی الدّین و اَلهَمَه و رشداً‌».17
قال علی بن ابیطالب(ع): «و تعلّموا القرآن فاِنّه اَحسنُ الحدیث و تفقّهوا فیه فإنّه ربیع القلوب»18‌. با اندکی تأمّل در می یابیم که فقهی که از قرآن و کلام معصومین(ع) بر می‌آید‌‌، اعم از احکام شرعی است و با گذشت زمان معنای آن به بخشی از معارف دینی اختصاص پیدا کرده است.
ابن فارس می‌گوید: «فقه پس از اینکه بر هر نوع آگاهی اطلاق می شد، در خصوص علم به شریعت استعمال گردیده است‌‌، از این رو فقیه را بر عالم به حلال و حرام اطلاق می نمایند».19
لفظ فقه در این استعمال هر چند با دو محدودیت مواجه است‌‌، لکن از این جهت که علم به حلال و حرام را به طور مطلق از طریق اجتهاد و تقلید شامل میشود‌‌، عام بوده و اختصاص به علم حاصل از اجتهاد ندارد.
از این رو اطلاق فقیه بر هر کسی که مسائلی را حفظ کرده و فاقد ملکه‌ی استنباط است‌‌، صحیح خواهد بود.

1-2-1-2. فقه در اصطلاح
اصطلاح فقه بر مجموعه مسایلی اطلاق می شود که کاشف از حلال و حرام و اعتبارات الهی است‌‌، مسایلی که با تلاش و اجتهاد فقیه از منابع و مستندات شرعی استخراج می گردد.
دانش فقه و واژه‌های فقیه‌‌، تفقّه‌‌، فقاهت در اصطلاح کنونی هرچند محدودیت ارزشی و اخلاقی مورد اشاره در روایات را با خود ندارد‌‌، از این رو علم فقه می تواند سازنده و غیر سازنده‌‌، و فقیه صالح و طالح باشد.
فقه عبارت از علم به احکام فرعی شریعت از روی منابع و دلایل تفصیلی است. موضوع علم فقه، فعل مکلف یا موضوعی خارجی است از حیث ثبوت حکمی از احکام شرعی برای آن، زیرا احکام و مسائل فقهی بر محور افعال مکلّفین با موضوعات خارجی دور می‌زند و مربوط به اعمال و اقوال هر مکلّف از نماز و روزه و زکات و حج و … تا اجاره و رهن و وکالت و نیز حدود و تعزیرات و قصاص و … می‌شود یا در خصوص موضوعات خارجی است مثل اینکه گفته شود خمر حرام است یا مانند سایر احکام نجاسات و مطهرات که گاهی با فعل مکلف ارتباط دارد و گاهی ارتباطی ندارد. فقه در پرتو ملکه‌ی اجتهاد حکم فعل مکلّف را از ادله‌ی تفصیلی بدست می‌آورد از وجوب و حرمت و حلّیّت و صحّت و بطلان و سایر احکام تکلیفی و وضعی. بنابراین می‌توان گفت موضوع فقه فعل مکلّف یا موضوع خارجی و محمول آن حکم شارع می‌باشد که مسائل فقهی را تشکیل می‌دهد.

1-2-1-3. فقه سنّتی و فقه پویا
واژه‌ی ” فقه پویا ” که در برابر ” فقه سنّتی ” به کار می‌رود‌‌، اصطلاحی نوپیداست که از سال‌های پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران مطرح شد.
در نگاه اوّل این دو واژه متناقض به نظر می رسند‌‌، اما با بررسی عالمانه و دقیق در مفاهیم عام وخاص آنها ونیز معانی مثبت ومنفی هر یک معلوم می شود که تناقضی بین آنها وجود ندارد.
با پدیدارشدن زمینه‌های حکومت اسلامی و به صحنه آمدن احکام فقهی‌‌، گفتمان‌های جدّی در زمینه ی چالش‌های فقه در پاسخ گویی به نیازهای روز جایی در میان عالمان فقه باز نمود و از این میان واژه نوین ” فقه پویا ” در مقابل ” فقه سنّتی ” خود را نشان داد.20
در نگاه اوّل معنای واژه ” فقه سنّتی ” و ” فقه پویا ” روشن است. سنّت به معانی قول و فعل یا تقریر معصوم آمده است ولی در این مباحث مراد روش و شیوه ی استنباط فقهی سلف صالح و فقهای گذشته است‌‌، اما ” فقه پویا ” یعنی استنباط احکام شرعی به گونه ای که پا به پای تحولات و پیشرفت‌های دانش و نیازهای بشری باشد.
در اندیشه امام خمینی(ره) فقه سنّتی که اسلوب اجتهادی فرزانگان پیشین است‌‌، با فقه پویا که فقه حاضر در زمان ماست جمع شدنی می باشد.
تأکید آن بزرگوار بر پویایی فقه شیعه مبیّن وصف ذاتی اجتهاد در فقه سنّتی است‌‌، چه آنکه می دانیم اساساً تغییر مستمر در زمان و مکان به عنوان دو بستر اساسی موضوعات احکام الهی و همچنین پیدایش دائمی حوادث واقعه و مسایل مستحدثه است، که فلسفه لزوم اجتهاد و استمرار آن را تشکیل می دهد. پس فقه سنّتی شیعه که در بستر اجتهاد جاری است می تواند پویایی خود را با در نظر داشتن به نیازهای بشری و مسایل مستحدثه حفظ نماید.21
در همین خصوص امام خمینی(ره) می فرمایند : ” درمورد دروس تحصیل و تحقیق حوزه‌ها اینجانب معتقد به فقه سنّتی و اجتهاد جواهری هستم و تخلّف از آن را جایز نمی دانم‌. اجتهاد به همان سبک صحیح است ولی این بدان معنی نیست که فقه اسلام پویا نیست‌. زمان و مکان دو عنصر تعیین کننده در اجتهادند”.22
منظور از ” فقه جواهری ” فقه متکّی بر استدلال و اجتهاد و باور مبتنی بر ادلّه شرعی است که در آن ضمن اصرار بر مبانی سنّتی و اصیل بر پویایی و بالندگی فقه تأکید می شود.
” فقه پویا ” در معنا و برداشت منفی از آن یعنی فقهی بدون حدّ و مرز که سر از مصالح مرسله‌‌، قیاس و استحسان در می آورد و در میان اهل سنّت از مبانی اصلی اجتهاد و افتا به شمار می رود و سابقه‌ی آن به دوران صحابه و تابعان بر می گردد.
به این تعبیر فقه یعنی تشریح و بیان احکام بر اساس مصلحت اندیشی غیر مبتنی بر ملاکات معتبر شرعی و عقلی که منشأ آن فرضیات و استدراکات انسانی است نه وحی‌‌، برخی بر این باورند که فقه پویا همان فقه اهل سنّت است، ولی شیعه این معنا را قبول ندارد.
معنای مثبت پویایی فقه عبارتند از : به کار گرفتن اجتهاد در منابع اصیل و معتبر شرعی که بر اساس آن فقه قادر خواهد بود در طول زمان مسایل نو ظهور و مستحدثه را به مقتضای واقعیت‌های زمانی و عینیت‌های خارجی تبیین نماید.
در این نگرش مجتهد به دور از پیش‌داوری‌ها و ذهنیت‌های قبلی با شناخت صحیح از منابع به استنباط می پردازد و در این راه نگاهی دو سویه دارد: یکی آنکه به اجتهاد پیشینیان توجه ویژه دارد و بهره‌های لازم را از آن می برد و دیگر آنکه به مسایل جاری در زمان و مکان و حیطه‌ی زندگی امروز بشری اشراف کامل داشته و سعی می‌کند اجتهادی مبتنی بر اصول و قواعد کلّی فقه اسلامی داشته باشد.
باید توجه داشت که اصرار ورزیدن بر ظاهر الفاظ و عبارات و بسنده کردن به میراث فقهای گذشته یک حرکت قهقرایی در پی دارد و فقیهی که نتواند و جرأت نداشته باشد که علم خود را در موقع لزوم به کار گیرد‌‌، یک مقلّد صرف خواهد بود و این تحجّر فقهی انسداد علمی و اجتهادی در پی دارد.
امام راحل(ره) با دید ژرف نگر خویش به این مهم توجه کافی داشتند که بر فقه جواهری که از منابع سنّتی و اصیل سرچشمه گرفته ولی به طور مستدل به زوایای مسایل می پردازد‌‌، تاکید می‌کردند و شیوه اجتهادی صاحب جواهر را می پسندیدند و بر این اساس درهای اجتهاد را همواره گشوده می دیدند.
ایشان می فرمودند:” ما باب اجتهاد را نمی‌توانیم ببندیم‌‌، همیشه اجتهاد بوده و هست و خواهد بود”.23
شهید صدر در تعریف فقه سنّتی و فقه پویا چنین بیان کردند که : “زندگی دائما در معرض قضایای جدید و مسایل نو پیدا و فراوان قرار دارد و هر روز صحنه‌ها و میدان‌های تازه‌ی بی سابقه‌ای پیدا می شود‌‌، در نتیجه این عمل یعنی فقاهت به اقتضای مسایل و موضوعات جدید باید رشد و نمو مستمر داشته باشد تا بتواند تمام رویدادهای نوین و مسایل و موضوعات تازه را در بر گیرد “. 24
از نظر شهید صدر اجتهاد به دو روش قابل انجام است :
الف: حرکت از ادلّه شرعی به سوی نیازها و موضوعات
ب: حرکت از نیازها و موضوعات به سوی ادلّه و احکام
در روش اوّل هدف تنها تبیین آیات و روایات است‌‌، از این رو مستلزم جمود و تحجّر است. ولی در شیوه ی دوّم هدف یافتن درمان دردهای عصر از قرآن و سنّت می باشد‌‌، که این مساله مستلزم فقه پویا و رشد فقه می باشد. چرا که فقه ابتدا باید موضوعات و حوادث فقهی را به خوبی بشناسد و سپس به کشف حکم و نظریه‌های بنیادین اسلامی بپردازد.25
فقه زمانی علم واقعی است که در زندگی مردم هر عصری حضور فعال داشته باشد و برای هررخدادی که در حیطه ی موضوعات فقهی ظهور می یابد‌‌، پاسخی درخور و محکم داشته باشد و
فقیه راستین کسی است که با فضایل اخلاقی و کرامت نفسانی تدبیر و حسن اراده داشته باشد و با درک عمیق از رخداد‌های جهانی به استدلال ها و استنباط‌های محکم و مطابق با نیازهای نوظهور بپردازد.
البته لازم به ذکر است رابطه‌ی میان فقه پویا و فقه حکومتی عموم و خصوص من وجه است‌‌، زیرا فقه پویا تنها عهده دار پاسخ گویی به مسایل نوظهور بر اساس ادلّه معتبر و منابع اصیل می باشد و حال آنکه فقه حکومتی فقهی است که عهده دار اداره اجتماع و حکومت است وهم به مسایل قدیمی و هم مسایل نو پیدا می پردازد.
در این باره امام خمینی(ره) می‌فرمایند: ” حکومت در نظر مجتهد واقعی فلسفه ی عملی تمامی فقه در تمامی زوایای زندگی بشریت است‌. حکومت نشان دهنده ی جنبه ی عملی فقه در برخورد با تمامی معضلات اجتماعی وسیاسی و نظامی و فرهنگی است‌. فقه تئوری واقعی و کامل‌‌، اداره ی انسان از گهواره تا گور است‌.”26

1-3. شناخت فقه جواهری
امام خمینی(ره) بارها به فقه و اجتهاد جواهری تأکید داشته‌اند و روش صاحب جواهر را در استنباط احکام، بهترین روش معرفی کرده و علما و اندیشمندان دینی را به مطالعه‌ی این کتاب ترغیب می‌نمودند. از آنجا که صاحب جواهر با نهایت دقت در قرآن کریم و روایات اهل بیت این کتاب شریف را به رشته‌ی تحریر درآورده است لذا کتاب جواهر را می‌توان کتابی عاری از نقصان و جامع الاطراف در مسائل فقهی نامید و کسی که کتاب جواهر را در اختیار داشته باشد کمتر احتیاج به کتب دیگر فقهی پیدا می‌کند.
1-3-1. آشنایی با شخصیت صاحب جواهر
شیخ محمد حسن نجفی فرزند شیخ باقر نجفی از فضلاء معروف نجف بوده است، از قرائن چنین بر می آید که وی در حدود سال 1202ق در نجف اشرف به دنیا آمد. به دلیل عظمت و منزلت اثر بزرگ او به نام ” جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام ” او را ” صاحب جواهر ” لقب داده اند. پدر ایشان شیخ باقر نجفی از جمله ی فقها و فضلای برجسته ی نجف بوده است و برادرش محمد حسین نجفی نیز از نوابغ علمی روزگار بود.27
آنطور که از نوشته‌های محققان بزرگ دیگر پیرامون زندگی ایشان استفاده می شود، جدّ اعلای وی یعنی عبد الرحیم معروف به “شریف کبیر” به منظور کسب علم از موطن خود که ظاهرا اصفهان بود‌‌، به نجف هجرت می‌کند.
این فقیه بزرگوار در سال 1266ق (یعنی در حدود ابتداء



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه

پاسخ دهید