گروه علوم قرآن و حدیث
پایان نامه
برای دریافت درجه کارشناسی ارشد
علوم قرآن و حدیث
بررسی ارتباط آیات سوره مباركه« نساء»

استاد راهنما:
دکتر محمّد حسین برومند
استاد مشاور:
دکتر امیر جودوی
پژوهشگر:
مریم دهقان طزرجانی
اسفند 92

بسم الله الرّحمن الرّحيم
تقديم به
مولي الموحدين علي بن ابيطالب (ع) و پيشگاه مقدس قطب عالم امكان، منجي بشريت ، حضرت صاحب الزمان مهدي موعود – روحي و ارواحنا لتراب مقدمه الفداه- عجل الله تعالي فرجه الشريف.
تشکر
با حمد و ستایش به درگاه خداوند مهربان و با درود و صلوات به پیامبر گرامي اسلام حضرت محمد مصطفی و اهل بیت پاک ایشان، صلوات الله علیهم اجمعین، از استاد بزرگوار جناب آقای دکتر محمد حسین برومند که راهنمایی پایاننامه اینجانب را تقبل فرموده و با تعلیمات ارزشمندشان مرا در انجام این امر مساعدت نمودند کمال تقدیر و تشکر را مینمایم.
همچنین از جناب آقای دکتر امیر جودوی که به عنوان استاد مشاور، اینجانب را در نگارش وتنظیم این مجموعه یاری نمودند نهایت سپاسگزاری را دارم.
و با سپاس از پدر ، مادر و خانواده مهربانم که پيوسته مرا در رسیدن به اهدافم یاری کرده اند.
چکیده
هدف اصلي اين رساله، بررسي ارتباط آيات سوره مباركه «نساء» است تا روشن شود، اگرچه آياتي كه در اين سوره هستند، به ظاهر در بعضي مقاطع گسسته به نظر مي رسند ولي به اقتضاي نزول آنها از سوي خداوند حكيم، نظمي حكيمانه و كاملا منطقي بر آيات آن حكمفرماست. درگام اول موضوعات سوره جستجو شده و اصلي ترين خطوط ارتباطي، در نه خط ارتباطي مهم دسته بندي شده است كه عبارتند از؛ توحید، نبوت، مخالفان حق (کفار، مشرکان، منافقان)، قوانين تكويني، قيامت، احکام، اهل كتاب، مومنان و جهاد. در گام دوم هريك از خطوط مذكور به صورت مستقل و با زير مجموعه هاي خاص خود بررسي شده و در آخرين قدم از طريق بررسي اين خطوط و با توجه به احتمال خط ارتباطي پنهان كه در پاره اي از سوره هاي قرآن قابل استنباط است، شبكه ارتباطي سوره «نساء» جستجو گرديده و در موارد ضروري به بيان، نقد و بررسي آراء مفسران نيز اقدام شده است.
کلید واژه ها: قرآن، سوره نساء، ارتباط آیات،تناسب آيات، خط ارتباطی، شبکه ارتباطی، هدف یا اهداف سوره نساء، سياق آيات، غرض سوره، پيوستگي آيات، چينش آيات، رابطه حكيمانه، نظم ايات.
فهرست مطالب
1-كليات …………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..1
1-1- طرح مسئله و هدف تحقیق2
1-2- ضرورت و اهمیت2
1-3- پیشینه2
1-4- فرضیه ها6
1-5- روش6
1-6- اصطلاحات6
1-6-1- خط ارتباطی6
1-6-2- شبکه ارتباطی6
1-6-3- نقاط تلاقی7
1-6-4- لفافه ها7
جدول 1- بخش 2-1-1- تقسيم بندي دسته هاي اصلي و فرعي خط ارتباطي« توحيد و ساير ويژگيهاي خداوند»12
جدول 2- بخش2-1-1- تقسيم بندي دسته هاي اصلي و فرعي خط ارتباطي« توحيدوساير ويژگيهاي خداوند»14
نمودار بخش 2-1-1- نقاط تلاقي خطوط فرعي16
2-1-1- بررسی خط ارتباطی اول« توحید و ساير ويژگيهاي خداوند»17
2-1-1-1- اعتقاد توحيدي17
2-1-1-2- ارائه دلايل و براهين توحيدي17
2-1-1-2-1- رب و خالق17
2-1-1-2-2- مالكيت مطلق الهي18
2-1-1-3- ساير ويژگيهاي خداوند19
جدول 1- بخش 2-1-2-تقسيم بندي دسته هاي اصلي و فرعي خط ارتباطي« احكام»22
جدول 2- بخش 2-1-1-تقسيم بندي دسته هاي اصلي و فرعي خط ارتباطي «احكام»24
نمودار بخش 2-1-1- نقاط تلاقي خطوط فرعي26
2-1-2- بررسی خط ارتباطی دوم «احکام»27
2-1-2-1- احكام شرعی27
2- حدود زنا27
3- ارث27
4- كفالت ايتام27
5- نماز27
6- طهارت(تيمم)27
7- كفاره قتل خطا27
8- جهاد27
9- معاملات و مبادلات28
10- شهادت و گواهي28
11- نحوه رابطه با كافران28
12- حفظ جان مردم28
2-1-2-1-1- احکام نکاح28
2-1-2-1-1-1- ازدواج28
2-1-2-1-1-2- مهریه33
2-1-2-1-1-3- سرپرستی در نظام خانواده35
2-1-2-1-1-4- نشوز زنان36
2-1-2-1-1-5- نشوز مردان37
2-1-2-1-1-6- طلاق37
2-1-2-1-2- حدود زنا38
2-1-2-1-2-1- حد زناي محصنه38
2-1-2-1-2-2- حد زناي غيرمحصنه39
2-1-2-1-2-3- حد زناي كنيزان39
2-1-2-1-3- ارث39
2-1-2-1-3-1- تشريع قانون ارث و تاكيد بر آن40
2-1-2-1-3-2- اجراي حكم ارث بعد ازانجام وصيت واداي دين ميت40
2-1-2-1-3-3- حكم ارث فرزندان41
2-1-2-1-3-4- حكم ارث پدر و مادر41
2-1-2-1-3-5- ارث بردن زن و شوهر از يكديگر42
2-1-2-1-3-6- ارث برادران و خوهران43
2-1-2-1-3-7- ارث بردن برادران و خوهران مادري43
2-1-2-1-3-8- ارث برادران و خوهران پدري يا پدري و مادري44
2-1-2-1-4- كفالت ايتام44
2-1-2-1-5- نماز46
2-1-2-1-6- تيمم48
2-1-2-1-7-كفاره قتل خطا49
2-1-2-1-8- جهاد50
2-1-2-1-9- معاملات و مبادلات51
2-1-2-1-10- شهادت و گواهي51
2-1-2-1-11- نحوه رابطه با كافران51
2-1-2-1-12- حفظ جان مردم53
2-1-2-2- احكام اخلاقي53
جدول 1 بخش 2-1-3 ؛ تقسیم بندی دسته های اصلی و فرعی خط ارتباطی مخالفان حق62
جدول 2 بخش 2-1-5 ؛ تقسیم بندی دسته های اصلی و فرعی خط ارتباطی مخالفان حق63
نمودار بخش2-1 – 5 ؛ نقاط تلاقی خطوط فرعی65
2-1-3- بررسي خط ارتباطی سوم؛ مخالفان حق (كافران، منافقان، مشركان)66
2-1-3-1- ويژگيهاي مخالفان حق66
2-1-3-2- نحوه برخورد با مخالفان حق70
2-1-3-2-1- نحوه برخورد رسول (ص) با مخالفان حق70
2-1-3-2-2- نحوه برخورد مومنان با مخالفان حق70
2-1-3-3- پيامد اعمال71
2-1-3-3-1- دنيوي71
2-1-3-3-2- اخروي71
جدول 1بخش 2-1-4- تقسیم بندی دسته های اصلی و فرعی خط ارتباطی اهل كتاب73
جدول 2 بخش 2-1-4- تقسیم بندی دسته های اصلی و فرعی خط ارتباطی اهل كتاب74
نمودار بخش 2-1-4- نقاط تلاقي خطوط فرعي76
2-1-4- بررسی خط ارتباطی چهارم« اهل کتاب»77
2-1-4-1- ويژگيها و اعمال اهل كتاب77
2-1-4-1-1- ويژگيها و اعمال يهوديان77
2-1-4-1-2- ويژگيها و اعمال مسيحيان81
2-1-4-1-3- ويژگيها واعمال مومنان اهل كتاب84
2-1-4-2- پيامد اعمال اهل كتاب85
2-1-4-2- 1- دنيوي85
2-1-4-2- 2-اخروي85
جدول 1بخش 2-1-5؛ تقسیم بندی دسته های اصلی و فرعی خط ارتباطی قوانین تکوینی88
جدول 2بخش2-1-5: تقسیم بندی دسته های اصلی و فرعی خط ارتباطی « قوانین تکوینی »90
نمودار بخش2-1-5؛ نقاط تلاقی خطوط فرعی92
2-1-5- بررسی خط ارتباطی پنجم «قوانین تکوینی»93
2-1-5-1- پيامد اعمال93
2-1-5-1-1- مومنان93
2-1-5-1-2- مخالفان حق99
2-1-5-2- بودن خير كثير در بسياري از امور ناخوشايند105
2-1-5-3- ضابطه مندي مشيت الهي106
2-1-5-3-1- ضابطه مندی مشیت الهی در بخشش گناهان106
2-1-5-3-2- ضابطه مندي مشيت الهي در تزکیه انسانها106
2-1-5-4- بي فايده بودن فرار از مرگ106
2-1-5-5-كردار انسان ها علت بديهايي كه به وي مي رسد و رسيدن همه نيكيها از طرف خداوند107
2-1-5-6- شريك بودن امر كننده به اعمال نيك يا بد، در عواقب عمل107
2-1-5-8- وجود داشتن همه عزت ها تنها در نزدخداوند107
2-1-5-9- استبدال108
2-1-5-10- عدم موفقيت كافران براي تسلط بر مومنان حقيقي108
2-1-5-11- موجود بودن همه پاداش ها تنها در نزد خداوند109
جدول 1بخش 2-1-6- ؛ تقسیم بندی دسته های اصلی و فرعی خط ارتباطی ( نبوت )111
جدول 2 بخش 2-1-1: تقسیم بندی دسته های اصلی و فرعی خط ارتباطی ( نبوت)113
نموداربخش 2-1-1: نقاط تلاقی خطوط فرعی115
2-1-6-بررسي خط ارتباطي ششم « نبوت»116
2-1-6-1- وظايف انبياء در برابر مردم116
2-1-6-2- وظايف مردم در برابر انبياء116
2-1-6-3- مصاديق انبياء117
2-1-6-3-1- حضرت عيسي(ع)117
2- 1-6-3-2-حضرت موسي(ع)118
2-1-6-3-3- حضرت ابراهيم(ع)118
2-1-6-3-4- يازده پيامبر ديگر118
2-1-6-3-5- حضرت رسول(ص)118
2-1-6-3-5-1- وظايف رسول (ص) در برابر مردم118
2-1-6-3-5-1-1- در يافت و ابلاغ وحي الهي118
2-1-6-3-5-1-2- انذار و تبشير119
2-1-6-3-5-1-3- بيان احكام119
2-1-6-3-5-1-4- قضاوت120
2-1-6-3-5-1-5- تشويق به انجام وظايف120
2-1-6-3-5-2- وظايف مردم در برابر رسول(ص)121
2-1-6-3-5-2- 1- ايمان به رسول(ص)121
2-1-6-3-5-2- 2- اطاعت از رسول (ص)و تسليم فرمان ايشان بودن121
2-1-6-3-5-2-3- ايمان به قرآن كريم و تدبر در آن122
جدول 1بخش 2-1-7 : تقسیم بندی دسته های اصلی و فرعی خط ارتباطی قيامت125
جدول 2 بخش 2-1-7 : تقسیم بندی دسته های اصلی و فرعی خط ارتباطی قيامت126
نموداربخش 2-1-1: نقاط تلاقی خطوط فرعی128
2-1-7- بررسی خط ارتباطی هفتم؛ « قيامت»129
2-1-7-1- فلسفه قيامت129
2-1-7-2- ويژگي قيامت129
2-1-7-3- شاهدان قيامت129
2-1-7-4- وصف حال گناهكاران در قيامت130
2-1-7-5-حسابرسي اعمال131
2-1-7-5-1- مباني حسابرسي اعمال131
2-1-7-5-2- پيامد اعمال131
2-1-7-5-2-1- پيامد اعمال مومنان131
2-1-7-5-2-2- پيامد اعمال مخالفان حق (منافقان، كافران، مشركان، كافران اهل كتاب)133
جدول1 بخش 2-1 – 8 :تقسیم بندی دسته های اصلی فرعی خط ارتباطی « مومنان»139
جدول2 بخش 2-1-8 :تقسیم بندی دسته های اصلی فرعی خط ارتباطی « مومنان»140
نموداربخش 2- 1- 8-؛ نقاط تلاقي خطوط فرعي142
2-1-8- بررسی خط ارتباطی هشتم«مؤمنان»143
2-1-8-1- ويژگيهاي مومنان143
2-1-8-2- پيامد اعمال146
جدول1 بخش 2-1-9 :تقسیم بندی دسته های اصلی فرعی خط ارتباطی جهاد و هجرت148
جدول2 بخش 2-1-9 :تقسیم بندی دسته های اصلی فرعی خط ارتباطی جهاد و هجرت149
نموداربخش 2-1-9 ؛ نقاط تلاقي خطوط فرعي151
2-1-9- بررسی خط ارتباطی نهم«جهاد و هجرت»152
2-1-9-1- تشريع جهاد152
2-1-9-2- اهداف جهاد152
2-1-9-2-1- از بين بردن مظاهر ظلم و ستم152
2-1-9-2-2- نجات ستم ديدگان153
2-1-9-2-3- بهره مندي از اجر عظيم153
2-1-9-3- مومنان سست ايمان و جهاد153
2-1-9-3-1- اعتراض برفرمان جهاد153
2-1-9-3-2- داشتن انگيزه هاي مادي براي جهاد155
2-1-9-3-3- پندارهاي باطل در مورد علت پيروزيها و شكست ها155
2-1-9-3-4- پخش شايعات156
2-1-9-4- هجرت156
2-1-9-4- 1- اهميت هجرت در اسلام156
2-1-9-4- 2- بركات هجرت در راه خدا157
جدول1بخش 2-2: شبکه ارتباطی159
نموداربخش2-2: نقاط تلاقی خطوط164
2-2-بررسي ارتباط شبكه اي خطوط165
2-2-1- نحوه اتصال خط ارتباطي احكام با خط ارتباطي توحيد و قوانين تكويني165
2-2-2- نحوه اتصال خط ارتباطي احكام و توحيد باخط ارتباطي مخالفان حق و قوانين تكويني202
2-2-3- نحوه اتصال خط ارتباطي مخالفان حق و توحيد با خط قيامت و نبوت210
2-2-4- نحوه اتصال خط ارتباطي اهل كتاب باتوحيد و نبوت و قوانين تكويني211
2-2-5- نحوه اتصال خط اهل كتاب با خط قيامت و خط قوانين تكويني220
2-2-6- نحوه اتصال خط احكام و خط نبوت با خط مومنان وخط مخالفان حق و خط قوانين تكويني220
2-2-7- نحوه اتصال خط جهاد و خط قوانين تكويني با خط مومنان و خط مخالفان حق228
2-2-8- نحوه اتصال خط مخالفان حق و خط جهاد باخط توحيد و خط نبوت و خط قوانين تكويني231
2-2-9- نحوه اتصال خط قوانين تكويني و خط توحيد با خط مومنان و خط مخالفان حق235
2-2-10- نحوه اتصال خط مومنان و خط توحيد و خط قوانين تكويني با خط مخالفان حق و خط جهاد236
2-2-11- نحوه اتصال خط احكام وخط توحيد با خط مومنان و خط جهاد و خط قوانين تكويني240
2-2-12- نحوه اتصال خط توحيد وخط مومنان و خط مخالفان حق با خط قيامت242
2-2-13- نحوه اتصال خط مومنان وخط جهاد با خط توحيد و خط قيامت و خط قوانين تكويني242
2-2-14- نحوه اتصال خط جهاد و خط قوانين تكويني و خط مومنان با خط توحيد وخط نبوت و خط مخالفان حق244
2-2-15- نحوه اتصال خط احكام وخط مخالفان حق وخط نبوت با خط مومنان و خط جهاد وخط قوانين تكويني247
2-2-16- نحوه اتصال خط نبوت و خط مخالفان حق با خط توحيد وخط قوانين تكويني248
2-2-17- نحوه اتصال خط مومنان وخط مخالفان حق و خط توحيد با خط قيامت و خط قوانين تكويني251
2-2-18- نحوه اتصال خط قوانين تكويني با خط توحيد و خط مخالفان حق254
2-2-19- نحوه اتصال خط توحيد با خط مخالفان حق256
2-2-20- نحوه اتصال خط مخالفان حق با خط قيامت260
2-2-21- نحوه اتصال خط مومنان وخط قيامت وخط اهل كتاب با خط توحيد وخط قوانين تكويني260
2-2-22- نحوه اتصال خط مومنان با خط توحيد263
2-2-23- نحوه اتصال خط نبوت وخط احكام وخط توحيد با خط قوانين تكويني و خط مومنان265
2-2-24- نحوه اتصال خط توحيد با خط قوانين تكويني270
2-2-25- نحوه اتصال خط مومنان وخط احكام با خط توحيد و خط مخالفان حق272
2-2-26- نحوه اتصال خط مخالفان حق وخط نبوت وخط توحيد وخط قيامت با خط مومنان وخط قوانين تكويني273
2-2-27- نحوه اتصال خط جهاد و خط مخالفان حق و خط قيامت با خط قوانين تكويني وخط مومنان وخط توحيد275
2-2-28- نحوه اتصال خط توحيد و خط مومنان با خط احكام276
2-2-29- نحوه اتصال خط مخالفان حق وخط اهل كتاب با خط نبوت وخط قوانين تكويني و خط توحيد278
2-2-30- نحوه اتصال خط اهل كتاب با خط نبوت و خط قيامت282
2-2-31- نحوه اتصال خط اهل كتاب وخط قيامت با خط توحيد وخط احكام283
2-2-32- نحوه اتصال خط نبوت و خط احكام و خط توحيد با خط قوانين تكويني و خط مومنان286
نتیجه گیری289
منابع و مأخذ290
1-
کلیات
فصل اول 1 -طرح مسئله و هدف
2- ضرورت و اهمیت
3-پیشینه
4-فرضیه
5- روش تحقیق
6- اصطلاحات

1-1- طرح مسئله و هدف تحقیق
از آنجا که مسئله ارتباط آیات بين سوره هاي قرآن كريم از زمان هاي دور موافقان و مخالفانی داشته است و هر کدام از ايشان دلایلی برای اثبات نظر خود ارائه کرده اند، لذا در این راستا می توان سؤلات زیر را مطرح کرد؛
1- آیا بین آیات سوره نساء ارتباطی تنگاتنگ وجود دارد؟
2- آیا سوره نساء اهداف مشخصی را دنبال مي كند؟ و می توان این اهداف را از رهگذر بررسی ارتباط آیات این سوره شناسایی کرد؟
پاسخگویی به این گونه سؤالات و جستجوی آن از رهگذر اثبات فرضیه های مربوطه، هدف این تحقیق به شمار می رود.
1-2- ضرورت و اهمیت
شأن یک متن که با علم الهی نازل شده و در اختیار بشر قرار گرفته است اقتضاء دارد آکنده از ارتباط و انسجام حکیمانه باشد و این گونه تحقیقات هریک گامی کوچک برای به تصویر کشیدن این حقیقت بزرگ می باشد.
1-3- پیشینه
به طور کلی مسئله‌ي تناسب آیات و سور در قرآن کریم و لزوم و يا عدم لزوم ارتباط از ديرباز مورد اختلاف بوده است؛ عدّه‌اي همچون شوكاني منكر وجود اين ارتباط هستند؛1 آلوسي ارتباط هر آيه را با ما قبل در جايي لازم مي‌داند كه بر ما قبل آن عطف شده باشد؛2 علّامه‌ي طباطبايي نيز موجب ارتباط را تنها در سوره‌هايي مي‌داند كه يكباره نازل شده‌اند و يا در آياتي كه پيوستگي آنها روشن است3. در کتاب روش شناسی تفسیر نیز در این رابطه آمده است که تحقق سیاق آیات منوط به دو شرط می باشد؛ 1- ارتباط صدوری یا پیوستگی در نزول، 2- ارتباط موضوعی. 4
به هرحال تردیدی نیست که خداوند حكيم و خبير پيش از وقوع حوادث مختلف از آنها آگاهي داشته است و طبعاً قرآن در علم الهی مجموعه‌اي به هم پيوسته و واحد بوده است و نزول تدريجي آن بر اساس حكمت‌هايي صورت گرفته است: (وَ قُرْآناً فَرَقْناهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَي النَّاسِ عَلي مُكْثٍ وَ نَزَّلْناهُ تَنْزِيلاً)5 بنابراين نبايد تدريجي بودن نزول قرآن موجب شود كه اين پيوستگي مورد غفلت قرار گيرد، از طرف دیگر این مفسران ميان وجود ارتباط با آگاهي از ارتباط، تفاوتي قايل نشده اند.
«نخستین کسی که در مورد وجه تناسب آیات به ظاهر غیر مرتبط و نیز مناسبت میان سـورههای قرآن به بحث جدی پرداخته است، «ابوبکر نیشابوری» (324 م) است که در بغداد به این بحث میپرداخته و عالمان بغداد را به خاطر نا آگاهی از این علم سرزنش میکـرده است. پس از وی بسیاری از مفسران به اختصار یا تفصیل در این موضوع سخن رانـده اند از قبیل:
1- «ثعلبی» (427 م) در «الکشف والبیان عن تفسیر القرآن»
2- «طبرسی» (548 م) در «مجمع البیان»
3- «فخررازی» ( 606 م) در «مفاتیح الغیب»
4- «احمد بن زبیر» (708 م) در «البرهان فی مناسبة ترتیب سور القرآن»
5- «ابوحیان» (745 م) در «البحر المحیط»
6- «بقاعی» ( 885 م) در «نظم الدرر فی تناسب الآیات و السور»
7- «عمادی» (982 م) در «ارشاد العقل السلیم الی مزایا الکتاب الکریم»
8- «سیوطی» (911م ) در «تناسق الدرر فی تناسب السور»6
در سدههای اخیر نیز شماری از مفسران به این بحث همت گماشته، حتی برخی از آن ها در تفسيرشان، محور کار خود را همبستگی آیات و سور قرار داده اند که در این میان می توان به «آلوســی، سید قطب، علّامه طباطبایی، حجازی، شلتوت، مراغی، زحیلی و سعيد حوّی» اشاره نمود.7
منابعی که به صورت کلی بر روی ارتباط آیات سورهها کار کردهاند به سه دستهی کتاب، پایاننامه و مقاله، تقسيم ميشوند كه به عنوان نمونه، به برخي از آنها، اشاره میگردد.
الف) کتاب
1- ایازی، محمدعلی، چهره پیوسته قرآن، هستینما، تهران، 1380.
2- بازرگان، عبدالعلي، نظم قرآن، نشر قلم، تهران، 1375.
3- فقهيزاده، عبدالهادي، پژوهشي در نظم قرآن، انتشارات جهاد دانشگاهي تهران، 1374.
4- محمود شحاته، عبدالله، درآمدي بر تحقيق در اهداف و مقاصد سورههاي قرآن کريم، ترجمه حجّتي، محمّد باقر، دفتر نشر فرهنگ اسلامي، چاپ دوم، تهران، 1369.
5- معرفت، محمّدهادی، تناسب آیات، ترجمه مولايي نيا، عزّت الله، بنياد معارف اسلامي، قم، 1373ش.
6- همامی، عباس، چهره زیبای قرآن، اصفهان، انتشارات بصائر، 1375.
ب) پایان نامه
1- باقری خرّمدشتی، ناهید، بررسی ارتباط آیات در دو سورهی قرینتین (انفال وتوبه)، دانشگاه تربیت مدرّس، استاد راهنما: سیّد محمّد باقر حجّتی، بهار 1373 ش
2- حمیدی مقدم، هاله، بررسی تناسب سوره های مائده و انعام، دانشگاه آزاد اسلامی تهران، استاد راهنما: سید محمد باقر حجتی، 1373 ش
3- خیری، مریم، مفردات مشکل و تناسب سور و آیات درجزءهای 26، 27 و 28 قرآن کریم، دانشگاه آزاداسلامی تهران مرکزی، استاد راهنما: عبّاس همامی، 1379.
4- رحیمی ویشته، مریم، تناسب و ارتباط آیات نیمهی اخیرجزء سیام قرآن مجید، دانشگاه آزاداسلامی تهران مرکزی، استاد راهنما: سیّدمحمّدباقر حجّتی، 1375.
5- زرسازان خراسانی، عاطفه، بررسی نظم آیات و سور از دیدگاه طبرسی درپنج جزء آخر قرآن مجید، دانشگاه آزاد اسلامی تهران، واحدشمال، استاد راهنما: سیّدمحمّدباقر حجّتی، 1376.
6- سلطانی بنابادی، مهین، بررسی ارتباط آیات در سورهی یس، دانشگاه تهران، استاد راهنما: محمّد حسین برومند، شهریور 1387 ش
7- عرب بافراني، غلام رضا، بررسی ارتباط آیات سوره ی نور، دانشگاه یزد، استاد راهنما: محمّد حسین برومند، اسفند 1390 ش.
8- فلاح پور، فاطمه، بررسی ارتباط آیات سوره ی اسراء، دانشگاه یزد، استاد راهنما: محمّد حسین برومند، اسفند 1390 ش
9- کامیابی، تکتم، بررسی ارتباط آیات سوره ی مائده، دانشگاه یزد، استاد راهنما: محمّد حسین برومند، مهر 1390 ش.
10- کوثریان، زینب، بررسی ارتباط آیات سوره ی توبه، دانشگاه یزد، استاد راهنما: محمّد حسین برومند، اسفند 1389 ش
11- نادعلی، مریم، بررسی ارتباط آیات ابلاغ و اکمال ونقد آراء دانشمندان اهل سنّت، دانشگاه آزاد اسلامی تهران مرکزی، استاد راهنما: مجید معارف، 1383
12- نوری، فاطمه، بررسی ارتباط آیات سوره ی آل عمران، دانشگاه یزد، استاد راهنما: محمّد حسین برومند، اسفند 1389 ش
13- هاشمی، زهرا، بررسی ارتباط آیات سوره ی کهف، دانشگاه یزد، استاد راهنما: محمّد حسین برومند، اسفند 1390 ش
ج) مقاله
1- ابراهیمی فخّاری، عادله، نگاهی به بحث تناسب آیات، پرتال فرهنگی اطّلاع رسانی نور، تیر 1389.
2- آقایی، سیدعلی، انسجام قرآن، رهیافت فراهی، اصلاحی درتفسیر، مجلّهی بيّنات، فروردین 1388.
3- بیآزارشیرازی، عبدالکریم، ارتباط وتناسب آیات در قرآن، کیهان اندیشه، بهمن و اسفند 1368.
4- قانعی، علی، تناسب آیات قرآن کریم، مجلّهی معرفت، شماره 122، خرداد 1388.
5- میرباقری، سید محسن، ارتباط آیات درسور قرآن کریم با نگاه به سوره التحریم، مجلّهی پژوهش دینی، شمارهی7، تابستان 1386.
6- همامی، عباس، پژوهشی در تناسب آیات و سوره های قرآن، قرآن در آیینه پژوهش،، تهـران، هستی نما،1380.
بررسیهای انجام شده نشان میدهدکه تاکنون تحقیق مستقلی درزمینهی ارتباط وتناسب آیات سورهی “نساء” انجام نگرفته و اين موضوع، کاملاً جدید است. بنابراين، با توجه به عدم وجود تحقیق مستقلی در این زمینه، پژوهش حاضر می تواند جهت تامین هدف مورد نظر، مفید واقع گردد.
1-4- فرضیه ها
1- خطوط ارتباطی متفاوت در سوره نساء قابل شناسایی است.
2- اهداف اصلی سوره نساء با شناسایی خطوط ارتباطی این سوره پدیدار می شود.
3- شبکه ارتباطی سوره نساء که از رهگذر ارتباط مستمر بین خطوط پدید آمده قابل شناسایی است.
1-5- روش
در این تحقیق که با روش کتابخانه ای انجام گرفته است مراحل ذیل مورد نظر بوده است:
1- بررسی موضوعی یکایک آیات
2- دسته بندی موضوعات و تعیین خطوط ارتباطی
3- سازماندهی هر یک از خطوط به صورت مستقل
4- بررسی نحوه انتقال بین خطوط و یافتن نقاط منقطع
5- جستجوی شبکه ارتباطی حاکم بر سوره
1-6- اصطلاحات
1-6-1- خط ارتباطی
در این نوشته به مجموعه آیاتی که به لحاظ موضوعی با یکدیگر وحدت دارند یک خط ارتباطی گفته می شود، این مجموعه آیات ممکن است بدون فاصله و پشت سر هم قرار گرفته باشند و یا اینکه به فاصله برخی موضوعات دیگر تشکیل دهنده یک خط ارتباطی باشند.
1-6-2- شبکه ارتباطی
خداوند حکیم خطوط ارتباطی و موضوعات متنوعی را که در سوره وجود دارد با هم پیش می برد. در نتیجه این موضوعات و خطوط به صورت شبکه ای رابطه ی تنگاتنگ و چند جانبه ای با یکدیگر دارند و دائم بین این خطوط، جا به جایی صورت گرفته است و علت آن ضرورتهایی می باشد که عامل انتقال و جابجایی بین موضوعات می باشد، یعنی مطرح شدن و تداعی شدن یک موضوع در آیه ای عامل قطع موضوع قبلی و مطرح شدن موضوع جدیدی می باشد. به تعبیر دیگر ضمن اشاره به یک موضوع، موضوعی دیگر تداعی می شود و پس از آنکه این موضوع ادامه داده شد موضوعی دیگر تداعی می شود و این کار در طول سوره انجام گرفته است لذا خداوند حکیم این موضوعات را به گونه ای با هم پیش برده است که ظاهراً موضوعاتی پراکنده و بی ارتباط با یکدیگر هستند در حالیکه دائماً این جابجایی ها در سوره مطرح می باشد که با تدبر و عمیق شدن و فهم صحیح آیات می توان به راز این جابجایی ها پی برد.
1-6-3- نقاط تلاقی
نقاط تلاقی یعنی نقاط اتصال چند خط ارتباطی که هم در میان خطوط اصلی مطرح می باشد و هم در میان خطوط فرعی اما در بررسی ارتباط شبکه ای، نقاط تلاقی میان خطوط اصلی اهمیت ویژه ای دارد.
1-6-4- لفافه ها
از آنجا که حکمت خداوند اقتضا می کند در قرآن مسائل سیاسی (آیاتی که به اهل بیت: اشاره دارد) و مسائل علمی که سطح علم مردم عصر پیامبر9 اقتضای فهم آنها را نداشته اما برای عصر های بعد و خصوصاً عصر حاضر قابل فهم باشند در سرپوشی از معانی بیان کند و این آیات را بطور طبیعی از خطر تحریف حفظ کند. از این سرپوش ها با عنوان لفافه ها یاد شده است.8

2 –
بررسي ارتباط آیات سوره نساء با تکیه بر خطوط ارتباطی نه گانه

1-بررسی خطوط ارتباطی به صورت مجزا
2-بررسی خطوط ارتباطی به صورت شبکه ای

2-1-
بررسی خطوط ارتباطی آیات سوره نساء به صورت مجزا

1- بررسي خط ارتباطي اول : توحید و سایر ویژگیهای خداوند
2- بررسي خط ارتباطي دوم: احكام
3- بررسي خط ارتباطي سوم: مخالفان حق
4- بررسي خط ارتباطي چهارم: اهل كتاب
5- بررسي خط ارتباطي پنجم: قوانين تكويني
6- بررسي خط ارتباطي ششم: نبوت
7- بررسي خط ارتباطي هفتم: قيامت
8- بررسي خط ارتباطي هشتم: مومنان
9- بررسي خط ارتباطي نهم: جهاد و هجرت

2 -1-1 بررسي خط ارتباطي اول : توحید و ساير ويژگيهاي خداوند

1- اعتقاد توحیدی
2 – ارائه براهین و دلایل توحیدی
3- سایر و یژگیها ی خداوند

جدول 1- بخش 2-1-1- تقسيم بندي دسته هاي اصلي و فرعي خط ارتباطي« توحيد و ساير ويژگيهاي خداوند»
اعتقاد توحيدي171-87-ارائه دلايل و براهين توحيديخالق و رب1-28-مالكيت مطلق الهي126-131-132-134-170-171-
ساير ويژگيهاي خداوندحسيب6-86-عليم11-12-17-24-26-32-35-39-70-81-92-104-108-111-113-125-127-135-147-148-149-170-176-حكيم11-17-24-26-56-92-104-111-130-158-165-170-حليم12-تواب16-26-27-64-رحيم16-23-25-29-64-83-96-100-106-110-113-128-152-غفور23-25-43-48-96-99-100-106-110-116-128-152-قادر30-47-67-74-78-84-85-90-91-95-100-102-114-133-140-141-146-149-158-162-169-شاهد33-79-166-هادي26-68-176-175علي34كبير34خبير35-94-128-135-عادل40-77-124-146-عفو43-99-149-ولي45-119-نصير45-عزيز56-158-165-سميع58-134-148-بصير58-134-وكيل81-132-171-صادق87-95-122-محيط108-126-مراقب1-واسع130-غني131حميد131حاكم141شاكر147مشيت48-49-88-83-90-94-113-116-143-جدول 2- بخش2-1-1- تقسيم بندي دسته هاي اصلي و فرعي خط ارتباطي« توحيدوساير ويژگيهاي خداوند»
10
9
8
7
6
5
4
3
2
1

1

11

21

31

41

51

61

71

81

91

101

111

121

131

141

151
161
171

1- اعتقاد توحيدي
2- ارائه دلايل و براهين توحيدي
3- ساير ويژگيهاي خداوند

نمودار بخش 2-1-1- نقاط تلاقي خطوط فرعي
ن
2-1-1- بررسی خط ارتباطی اول« توحید و ساير ويژگيهاي خداوند»
تعداد 90 آيه در اين سوره مباركه در اين خط ارتباطي قرار دارند كه عبارتند از آيات « 1-6-11-12-16-17-23-24-25-26-27-28-29-30-32-33-34-35-39-40-43-45-47-48-49-56-58-64-67-68-70-74-77-78-79-80-81-83-84-85-86-87-88-90-91-92-94-95-96-99-100-101-102-104-106-108-110-111-114-116-119-122-124-125-126-127-128-130-131-132-133-134-135-140-141-143-146-147-148-149-152-158-162-165-166-169-170-171-175-176 » و پس از دسته بندي ذيل 3 عنوان اصلي جاي مي گيرند؛ اعتقاد توحيدي، ارائه دلايل و براهين توحيدي، ساير ويژگيهاي خداوند.
2-1-1-1- اعتقاد توحيدي
در آيه 87 خداوند به همه عالميان يگانگي و وحدت خود را اعلام مي كند و تصريح مي كند خدايي جز او وجود ندارد (اللَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ هو). در آيه 171نيز خداوند دستور مي دهد مردم به خدا و پيامبران او ايمان بياورند و شريك براي او قرار ندهند زيراخدا تنها معبود يگانه است و منزه است كه فرزند و يا شريكي داشته باشد (إِنَّمَا اللَّهُ إِلهٌ واحِدٌ سُبْحانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَد).
2-1-1-2- دلايل توحيدي
2-1-1-2-1- خالقیت
در آيه 1 اين سوره خداوند به تمام افرادبشر خود را معرفي مي كند ( يا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَة) و براى معرفى خود به يكى از صفاتش دلالت مي كند كه ريشه وحدت اجتماعى بشر است ( الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَ خَلَقَ مِنْها زَوْجَها وَ بَثَّ مِنْهُما رِجالاً كَثِيراً وَ نِساء) یعنی همان خالقی كه همه شما را از يك انسان پديد آورد و همسر او را نيز از جنس او آفريد و از آن دو، مردان و زنان فراوانى در روى زمين منتشر ساخت‏.9
نظر الميزان در اين مورد اين است كه؛ « و از ظاهر سياق بر مى‏آيد كه مراد از «نَفْسٍ واحِدَةٍ» آدم(ع) و مراد از « زوجها»، حوا باشد كه پدر و مادر نسل انسان است كه ما نيز از آن نسل مى‏باشيم و به طورى كه از ظاهر قرآن كريم بر مى‏آيد همه افراد نوع انسان به اين دو تن منتهى مى‏شوند هم چنان كه از آيات زير همين معنا بر مى‏آيد؛ (خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ، ثُمَّ جَعَلَ مِنْها زَوْجَها)،10 (يا بَنِي آدَمَ لا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطانُ كَما أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ) 11و اين آيه كه حكايت گفتار ابليس است ( لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلى‏ يَوْمِ الْقِيامَةِ لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلَّا قَلِيلًا ).12-13 در آيه 28 نيز خداوند خود را خالق انسان معرفي كرده است (وَ خُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً).
2-1-1-2-2- مالكيت مطلق الهي
در تعدادي از آيات اين سوره خداوند مالكيت آنچه در آسمان ها و زمين است را تنها به خود نسبت داده است و از اين طريق دليلي بر توحيد ذكر شده است ( با توجه به حصرذکر شده در آیه و تقدیم مسند) . آيه 126 ( وَ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْض ‏)، آيه 131 ( فَإِنَّ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ )، آيه 132 ( وَ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرض )، آيه 170 ( فَإِنَّ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ ) و آيه 171(لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْض‏)، آيه 134 به طور ضمني اشاره به اين امر كرده است و قطعا كسي مي تواند اجر و پاداش دنيوي و اخروي انسان ها را به طور كامل بدهد كه مالكيت آسمان ها و زمين و عالم هستي در دست اوست ( مَنْ كانَ يُرِيدُ ثَوابَ الدُّنْيا فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوابُ الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ وَ كانَ اللَّهُ سَمِيعاً بَصِيراً).
2-1-1-3- ساير ويژگيهاي خداوند
در اين سوره مباركه به تعداد زيادي از صفات و ويژگيهاي خداوند اشاره شده است كه ما فقط به ذكر صفات با شماره آيات آن بسنده مي كنيم و از دادن شرح و توضيح آنها به دليل طولاني شدن بحث خودداري مي كنيم.
1- عليم ؛ 11-12-17-24-26-32-35-39-70-81-92-104-108-111-113-125-127-135-147-148-149-170-176-
2- قادر ؛ 30-47-67-74-78-84-85-90-91-95-100-102-114-133-140-141-146-149-158-162-169-
3- حكيم ؛ 11-17-24-26-56-92-104-111-130-158-165-170-
4- رحيم ؛ 16-23-25-29-64-83-96-100-106-110-113-128-152-
5- غفور ؛ 23-25-48-43-96-99-100-106-110-116-128-152-
6- صاحب مشيت ؛ 48-49-83-88-90-94-113-116-143-
7- تواب ؛ 16-26-27-64-
8- هادي ؛ 26-68-175-176-
9-خبير ؛ 35-94-128-135-
10-عادل ؛ 40-77-124-146-
11- شاهد ؛ 33-79-166-
12- عَفُوّ ؛43-99-149-
13- عزيز ؛ 56-158-165-
14- سميع ؛ 58-134-148-
15- وكيل ؛ 81-132-171-
16- صادق ؛ 87-95-122-
17- محيط؛ 108- 126-
18- بصير ؛ 58-134-
19- حسيب ؛ 6-86-
20- ولي ؛ 45-119-
21- مراقب؛ 1
22- عظيم ؛1
23- حليم ؛ 12
24- علي ؛ 34
25- كبير ؛ 34
26- نصير ؛ 45
27- واسع ؛ 130
28- غني ؛ 131
29- حميد ؛ 131
30- حاكم ؛ 141
31- شاكر ؛ 147

2-1-2-
بررسي خط ارتباطي دوم: احكام

1- احكام شرعي
2- احكام اخلاقي

جدول 1- بخش 2-1-2-تقسيم بندي دسته هاي اصلي و فرعي خط ارتباطي« احكام»
شرعي
نكاحازدواج3-22-23-24-25-26-27-28-127-129-مهريه4-19-24-25-29-31-127-سرپرستي در نظام خانواده32-34-نشوز زنان34نشوز مردان128طلاق20-21-35-130-131-132-
حدود زناحدزناي محصنه15-حدزناي غيرمحصنه16-حدزناي كنيزان25
ارثتشريع قانون ارث7-33-زمان اجراي حكم ارث 11-12-ارث فرزندان11ارث پدر و مادر11ارث بردن زن و شوهر از يكديگر12ارث برادران و خواهران12-176ارث برادران و خواهران مادري12ارث برادران و خواهران پدري يا پدري و مادري176كفالت ايتام2-5-6-9-نماز43-101-102-103-تيمم43كفاره قتل خطا92جهاد71-74-75-84-معاملات و مبادلات29شهادت و گواهي135نحوه رابطه با كافران89-90-91-107-109-144-حفظ جان مردم94احکام اخلاقی1-8-9-25-32-36-37-38-39-42-46-48-53-54-57-58-59-60-64-65-80-83-86-105-114-122-124-125-127-128-129-131-135-136-139-140-141-142-144-145-146-163-170-173-جدول 2- بخش 2-1-1-تقسيم بندي دسته هاي اصلي و فرعي خط ارتباطي «احكام»
10
9
8
7
6
5
4
3
2
1

1

11

21

31

41

51

61

71

81

91

101

111

121

131

141

151
161
171

1- احکام شرعی

2- احکام اخلاقی

نمودار بخش 2-1-1- نقاط تلاقي خطوط فرعي
2-1-2- بررسی خط ارتباطی دوم «احکام»
يكي از موضوعات مهم كه در اين سوره مطرح شده است، احكام مي باشد. آياتي كه مربوط به اين موضوع مي باشند عبارتند از ؛ «1-2-4-5-6-7-8-9-11-12-15-16-19-20-21-22-23-24-25-26-27-28-29-32-33-34-35-36-37-38-39-42-43-46-48-53-54-58-57-59-60-64-65-71-75-80-83-84-86-89-90-91-92-101-102-103-105-107-109-114-122-124-125-127-128-129-131-135-136-139-140-141-142-144-145-146–163-170-173-176»، كه خود به دو دسته قابل تقسيم است؛
1- احكام شرعي
2- احكام اخلاقي
لازم به ذكر است كه در دسته بندي احكام به طور كلي بين احكام شرعي و احكام اخلاقي وحدت وجود دارد ولي ملاك ما در تقسيم بندي آيات اين مجموعه اين است كه هر حكمي كه هم اقتضاي فطرت باشد و هم مطابق با نظر معصومين 7حكم اخلاقي و هر حكمي كه بدون نظر معصومين7 قابل دريافت نباشد، حكم شرعي است.
2-1-2-1- احكام شرعی
احکام شرعی به دسته های زیر قابل تقسیم می باشد.
1- نكاح
2- حدود زنا
3- ارث
4- كفالت ايتام
5- نماز
6- طهارت(تيمم)
7- كفاره قتل خطا
8- جهاد
9- معاملات و مبادلات
10- شهادت و گواهي
11- نحوه رابطه با كافران
12- حفظ جان مردم
2-1-2-1-1- احکام نکاح
آيات(1-3-4-19-20-21-22-23-24-25-26-27-28-29-30-31-32-34-35-127-128-129-130-131-132) مرتبط با اين موضوع مي باشد.

2-1-2-1-1-1- ازدواج
تشكيل خانواده امري است كه در اسلام به آن سفارش بسيار شده است. شرايط زيادي در تشكيل اين كانون و دوام آن موثر است. در سوره مباركه نساء نكات دقيق و ظريفي در اين مورد آمده است كه به بررسي آنها مي پردازيم .
در شريعت اسلام مردان اجازه ندارند با هر زني كه از آن خوششان آمد يا اراده كردند ازدواج كنند و در اين مورد محدوديت هايي برايشان وجود دارد. در سه آيه (22و23و24)، جمعا 16 طايفه از كساني كه مردان حق ندارند با آنها ازدواج كنند ذكر شده است. در آيه22 ( وَ لا تَنْكِحُوا ما نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّسا…) مردان از ازدواج با زناني كه پدرانشان با آنها ازدواج كرده اند منع شده اند .
در آيه 23 به محارم يعنى زنانى كه ازدواج با آنها ممنوع است اشاره شده است. نخست اشاره به محارم نسبى كه 7 دسته هستند كرده است (حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ وَ بَناتُكُمْ وَ أَخَواتُكُمْ وَ عَمَّاتُكُمْ وَ خالاتُكُمْ وَ بَناتُ الْأَخِ وَ بَناتُ الْأُخْتِ)، مادران شما و دخترانتان و خواهرانتان و عمه‏ها و خاله هايتان و دختران برادر و دختران خواهرانتان بر شما حرام شده‏اند.
در ادامه آيه 23 به محارم رضاعى اشاره كرده و ازدواج با مادران و خواهران رضاعي را ممنوع كرده است (وَ أُمَّهاتُكُمُ اللَّاتِي أَرْضَعْنَكُمْ وَ أَخَواتُكُمْ مِنَ الرَّضاعَةِ ) .
در آخرين مرحله، آيه23 اشاره به دسته سوم از محارم كرده و آنها را معرفي مى‏كند ( وَ أُمَّهاتُ نِسائِكُمْ ) ؛ مادران همسرانتان نيز بر شما حرام هستند. يعنى به مجرد



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه

دیدگاهتان را بنویسید